DIỄN BIẾN CỦA CUỘC CHIẾN TRANH IRAN 2025–2026
Xung đột Iran trong giai đoạn 2025–2026 bao gồm một chuỗi các hành động leo thang căng thẳng, các chiến dịch quân sự quy mô lớn giữa Hoa Kỳ và Israel, lệnh phong tỏa hải quân cùng các văn bản ghi nhớ ngoại giao. Những diễn biến chính bao gồm Cuộc Chiến Mười Hai Ngày, việc triển khai Chiến Dịch Epic Fury và việc ký kết Bản Ghi Nhớ Islamabad.
Vào tháng 6, 2025, Do Thái phát động "Cuộc Chiến Mười Hai Ngày" bằng các cuộc không kích nhắm vào các cơ sở quân sự và hạt nhân của Iran. Hoa Kỳ cũng tiến hành các cuộc tấn công trước khi một lệnh ngừng bắn tạm thời được ban hành. Vào tháng 12, 2025, các cuộc biểu tình phản đối về kinh tế bùng phát tại Tehran và các thành phố khác của Iran. Tiếp theo đó là các biện pháp trấn áp mạnh tay từ chính quyền.
Cuộc chiến bùng nổ toàn diện vào đầu năm 2026.
Vào ngày 28-2-2026, Hoa Kỳ và Israel phát động các chiến dịch tác chiến quy mô lớn mang tên "Epic Fury" và "Roaring Lion", tấn công vào các cơ sở chỉ huy và nơi trú ẩn của giới lãnh đạo tại Tehran, đồng thời tiêu diệt Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei.
Vào hai ngày 1 và 2 tháng 3, 2026: Iran đáp trả bằng các đợt tấn công dồn dập sử dụng tên lửa đạn đạo và máy bay không người lái (UAV) nhắm vào các căn cứ của Hoa Kỳ tại các quốc gia vùng Vịnh và Israel, lôi kéo lực lượng Hezbollah vào cuộc xung đột.
Trong hai tháng 3 và 4 năm 2026, các chiến dịch không kích dữ dội đã gây hư hại nghiêm trọng cho cơ sở hạ tầng, và eo biển Hormuz gần như bị phong tỏa hoàn toàn do Iran tấn công các tàu thuyền thương mại.
Sau nhiều tháng giao tranh, vào khoảng giữa năm 2026, cả hai phe đã thấm mệt và dấn đến lệnh ngừng bắn và các thỏa thuận ngoại giao.
Vào hai ngày 7 và 8 tháng 4 năm 2026, một lệnh ngừng bắn kéo dài hai tuần, đầy mong manh, với sự trung gian của Pakistan, đã được ban hành, mặc dù các cuộc giao tranh cường độ thấp vẫn tiếp diễn.
Vào ngày 13-4-2026, Hoa Kỳ áp đặt lệnh phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran nhằm hạn chế các hoạt động của nước này trong khu vực và tại eo biển.
Sau 108 ngày xung đột ác liệt trên nhiều mặt trận, một thỏa thuận sơ bộ đã đạt được nhờ sự dàn xếp trung gian vào ngày 14-6-2026. Hoa Kỳ và Iran đã ký kết Bản Ghi Nhớ Islamabad tại Geneva/Pakistan vào ngày 17-6-2026: nhằm thiết lập lệnh ngừng bắn trong 60 ngày và mở ra lộ trình tái mở cửa eo biển Hormuz.
Bất chấp thỏa thuận tạm thời, những va chạm và các cuộc tấn công lẻ tẻ nhắm vào tàu buôn tại eo biển Hormuz vẫn diễn ra. Tiến trình hòa bình vốn mong manh, một lần nữa đã sụp đổ.
Ông Trump đã đi ngược lại nhiều cam kết trước công chúng Mỹ rằng ông sẽ không khơi mào các cuộc chiến mới trong nhiệm kỳ tổng thống thứ hai của mình. Vào tháng 11, 2024, trong bài phát biểu ăn mừng chiến thắng vào đêm bầu cử tại Florida, ông Trump đã tuyên bố với người dân Mỹ: "Tôi sẽ không phát động chiến tranh. Tôi sẽ chấm dứt các cuộc chiến."
Giờ đây, thỏa thuận ngừng bắn mà ông từng đàm phán với Tehran đã đổ vỡ, và ông Trump đang đứng trước nguy cơ lôi kéo nước Mỹ vào một cuộc chiến dai dẳng khác – lần này là tại Iran. Hoa Kỳ đang sa lầy vào một chiến dịch quân sự đầy khó khăn mà họ không thể rút ra được.
Điều bất hạnh ở đây là chiến tranh Iran không phải là trải nghiệm mới mẻ gì đối với Hoa Kỳ. Nước Mỹ đã phải chật vật trong các cuộc chiến suốt nhiều thập kỷ qua. Cho đến trước Thế Chiến II, Hoa Kỳ hầu như đã thắng mọi cuộc chiến mà họ tham gia. Thế nhưng kể từ sau Thế Chiến II, Hoa Kỳ hiếm khi giành được chiến thắng; thay vào đó, họ phải hứng chịu hàng loạt tình trạng bế tắc, thất bại và sa lầy – từ Triều Tiên, Việt Nam, Iraq, Afghanistan và giờ đây có thể là một cuộc chiến với Iran.
TRUMP BỊ MẮC KẸT TRONG CUỘC CHIẾN VỚI IRAN.
Chủ đích của Trump đối với cuộc chiến tại Iran là nhanh chóng chấm dứt chương trình hạt nhân của Iran, lật đổ chính quyền của nước này và thiết lập một chế độ thân Mỹ chỉ trong vài tuần lễ. Trên thực tế, sau năm tháng, những mục tiêu này hoàn toàn chưa đạt được. Theo nhận định của nhà báo David E. Sanger của New York Times, trong những tuần gần đây, Trump dường như rơi vào thế bế tắc, khi nhiệm kỳ tổng thống dần bị nuốt chửng bởi một cuộc chiến mà ông không tìm ra lối thoát.
Trong khi đó, chiến tranh tại Iran đang có nguy cơ lan rộng. Không những eo biển Hormuz bị đóng, tầu bè không thể qua lại, cả eo biển Bab al-Mandab, quan trọng hơn cả Hormuz, nối liền Ấn Độ Dương với Biển Đỏ (Red Sea) và Địa Trung Hải (Mediterrean Sea) cũng đang bị lực lượng Houthis theo Iran trong lãnh thổ Yemen đe dọa.
Tổng thống Trump từng lên tiếng nhiều lần sẽ chiếm đảo Kharg – nơi Iran xuất khẩu dầu – hoặc tịch thu các kho dự trữ uranium làm giàu nằm dưới lòng đất của nước này, nhưng ông vẫn chưa thực hiện. Tuy nhiên, ông cũng công khai thừa nhận rằng không có ý định triển khai bộ binh vào lãnh thổ Iran.
THĂM DÒ DƯ LUẬN VỀ CUỘC CHIẾN IRAN.
Đa số dân Mỹ chống chiến tranh tại Iran. Sự ủng hộ của công chúng đối với cuộc chiến với Iran đã sụt giảm đáng kể, khi chỉ có từ 33% đến 39% người Mỹ tán thành cuộc xung đột này. Các cuộc thăm dò trên toàn quốc cho thấy tâm lý mệt mỏi lan rộng trong công chúng cũng như sự hoang mang về các mục tiêu của cuộc chiến.
Thăm dò của Reuters/Ipsos cho thấy chỉ có 33% người Mỹ ủng hộ cuộc chiến với Iran. Đây là mức ủng hộ thấp nhất được ghi nhận kể từ khi xung đột bắt đầu cách đây 5 tháng. Ngoài ra, 69% người được hỏi cho rằng Tổng thống Donald Trump đã không giải thích rõ ràng các mục tiêu cuối cùng của cuộc chiến.
Thăm dò của CBS News/YouGov: Khảo sát này ghi nhận tỷ lệ ủng hộ hành động quân sự ở mức 35% đến 39%. Một tỷ lệ áp đảo là 63% người được hỏi cho rằng cuộc chiến đang diễn biến theo chiều hướng xấu, trong khi 2/3 tin rằng cuộc chiến cần chấm dứt ngay lập tức.
Kết quả của cuộc thăm dò do Đại Học Maryland thực hiện cho thấy sự bất mãn tương tự của quần chúng đối với chiến tranh Iran. Khoảng 52% người được hỏi đồng ý rằng Hoa Kỳ nên chấm dứt cuộc chiến ngay lúc này và theo đuổi mọi mục tiêu còn lại hoàn toàn thông qua các kênh ngoại giao.
Quan điểm ủng hộ cuộc xung đột vẫn bị chia rẽ sâu sắc theo ranh giới đảng phái, mặc dù sự bất mãn đã bắt đầu len lỏi vào trong bộ phận cử tri nòng cốt ủng hộ Tổng Thống Trump. Khoảng 71% thành viên Cộng Hòa ủng hộ cuộc chiến tại Iran. Nhưng đối với cử tri độc lập và Dân Chủ, con số này hạ xuống còn 25% và 5%.
Trong một cuộc họp báo, Chủ Tịch Hạ Viện Mike Johnson đã dùng cụm từ "Chúng ta cần phải kết thúc việc này" để bày tỏ sự thiếu kiên nhẫn ngày càng tăng của phe Cộng Hòa đối với cuộc xung đột quân sự với Iran, trong bối cảnh giá năng lượng và giá xăng dầu leo thang đang gây áp lực lên người tiêu dùng trước thềm cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ. Các hành động quân sự leo thang đã làm rung chuyển thị trường năng lượng và đẩy giá xăng lên cao, tạo ra rủi ro chính trị cho các nghị sĩ Đảng Cộng Hòa.
Theo AAA, giá trung bình trên toàn quốc cho mỗi gallon xăng loại thường hiện đã vượt mốc 4 USD vào đầu tuần này. Mức giá này cao hơn khoảng 13 xu so với một tuần trước và cao hơn nhiều so với giá xăng tại các trạm vào cùng kỳ năm ngoái, khi người lái xe tại Mỹ có thể đổ đầy bình với mức giá trung bình khoảng 3.14 USD mỗi gallon.
California tiếp tục ghi nhận mức giá xăng cao nhất, với giá trung bình gần 5.50 USD mỗi gallon — theo sau là Hawaii với mức giá gần 5.42 USD và bang Washington với mức giá gần 5.01 USD, theo số liệu từ AAA. Trong khi đó, các tiểu bang như Indiana và Mississippi có mức giá trung bình lần lượt ở khoảng 3.35 USD và 3.57 USD. Giá cả có sự chênh lệch do nhiều yếu tố, từ nguồn cung tại địa phương đến sự khác biệt về thuế suất. Giá xăng dầu đắt đỏ sẽ là vấn đề hàng đầu trong tâm trí cử tri tại cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11 tới. Giá xăng dầu sẽ ảnh hưởng đến hầu hết mọi sản phẩm khác.
CHIẾN TRANH TỐN KÉM.
Theo Washington Post, Tổng Thống Donald Trump đang phải đối phó với tình trạng thiếu hụt ngân sách để chi trả cho các hoạt động tác chiến trong cuộc xung đột với Iran, ngay cả khi chính quyền của ông đang thúc đẩy các gói ngân sách bổ sung khẩn cấp quy mô lớn cùng mức ngân sách quốc phòng cao kỷ lục.
Bộ Trưởng Quốc Phòng Pete Hegseth cho biết cuộc xung đột đã tiêu tốn của Hoa Kỳ ước tính 37.5 tỷ USD. Tốc độ tiêu thụ đạn dược nhanh chóng đã khiến Lầu Năm Góc rơi vào tình trạng thiếu hụt ngân sách cho các hoạt động hàng ngày. Quân đội buộc phải hoãn công tác bảo trì và chuyển nguồn tài chánh từ các chương trình huấn luyện cũng như duy trì trạng thái sẵn sàng chiến đấu thông thường sang mục đích khác.
Theo PBS, chính quyền Trump đã đề xuất một gói ngân sách bổ sung khẩn cấp trị giá 87.6 tỷ USD, trong đó khoảng 67 tỷ USD được dành cho các hoạt động quân sự tại Trung Đông. Hạ viện đã thông qua với tỷ lệ sít sao một gói ngân sách 95 tỷ USD do Đảng Cộng Hòa đề xuất nhằm phân bổ khoảng 60 tỷ USD cho các khoản chi của Lầu Năm Góc liên quan đến Iran. Đồng thời, Nhà Trắng cũng đang thúc đẩy một gói ngân sách quốc phòng quy mô lớn hơn với trị giá 1.500 tỷ USD cho năm tài chính tới, gây ra những cuộc tranh cãi gay gắt gao giữa hai đảng về vấn đề nợ công và các biện pháp bù đắp chi tiêu.
Trump gây chiến với Iran trong lúc ngân sách quốc gia thiếu hụt và nợ quốc gia gia tăng đến mức chưa từng thấy. Do đó, dù Trump muốn kéo dài cuộc chiến, ông ta cũng không thể làm được vì giới hạn tài chánh.
Thâm hụt ngân sách Hoa Kỳ là một vấn đề nghiêm trọng và đang gia tăng, xuất phát từ chi phí trả lãi vay cao, các khoản chi bắt buộc cho những chương trình như Medicare, cùng với việc thu ngân sách không theo kịp các khoản chi tiêu của chính quyền liên bang. Văn Phòng Ngân Sách Quốc Hội (CBO) dự báo mức thâm hụt trong năm tài chính 2026 sẽ vào khoảng 1.9 nghìn tỷ USD (tương đương 5.8% GDP), đẩy tỷ lệ nợ công lên mức 120% GDP vào năm 2036 theo Government Accounting Office (GAO).
Nợ công của Hoa Kỳ đang ở mức cao kỷ lục và gia tăng với tốc độ nhanh chóng, chạm mốc khoảng 39.5 nghìn tỷ USD. Nếu nợ công tiếp tục tăng, nước Mỹ sẽ phải đối mặt với ngu cơ sụp đổ kinh tế.
BA GIẢI PHÁP CHẤM DỨT CHIẾN TRANH VỚI IRAN
Theo phân tách gia David E. Danger, hiện tại, ông Trump có ba lựa chọn chính: leo thang quân sự, siết chặt các biện pháp trừng phạt kinh tế, hoặc tuyên bố chiến thắng và rút lui. Mỗi phương án đều đã được thảo luận trong những tuần gần đây tại các cuộc họp với Phó Tổng thống JD Vance, Bộ Trưởng Quốc Phòng Pete Hegseth, Chủ Tịch Hội Đồng Tham Mưu Trưởng Liên Quân - Tướng Dan Caine, con rể Jared Kushner và Đặc Phái Viên Steve Witkoff. Mỗi lựa chọn dường như đều không mấy dễ chịu, vì những lý do khác nhau.
Theo một số quan chức và trợ lý, một cuộc oanh tạc quy mô lớn – nhằm cắt đứt nguồn điện, đường xá, cầu cống, và nhắm vào năng lực tên lửa kiên cố của Iran – có thể không khiến nước này quay trở lại bàn đàm phán. Ngoài ra, biện pháp này còn gây thương vong cho nhiều thường dân, một tội ác chiến tranh. Một yếu tố quan trọng khác là số võ khí tồn kho của Hoa Kỳ đã xuống thấp tới mức nguy hiểm. Đây cũng chính là lý do Hoa Kỳ đã trì hoãn việc leo thang quy mô lớn trong cuộc xung đột những ngày gần đây. Điều này làm giảm khả năng răn đe Trung Quốc tại châu Á và tiếp sức cho phe cứng rắn tại Iran.
Giải pháp cấm vận đã từng được Trump thử nghiệm trước đây vào năm 2018 khi ông rút Hoa Kỳ ra khỏi thỏa thuận hạt nhân thời Obama và áp đặt những gì ông gọi là các biện pháp kiểm soát gây tê liệt lên nước này. Tám năm sau, chế độ vẫn tồn tại dưới sự lãnh đạo của một người mới – người có thể sẽ dốc sức hơn cho chương trình hạt nhân bí mật. Giải pháp cấm vận tốn kém, đòi hỏi nhiều thời gian, và quan trọng hơn cả là làm xáo trộn hệ thống kinh tế toàn cầu, tăng lạm phát và đưa thế giới vào tình trạng trì trệ.
Trump cũng đã từng xử dụng giải pháp 3 nhiều lần trong năm 2026.
Thật vậy, Tổng Thống Trump tuyên bố vào ngày 11 tháng 3, chưa đầy hai tuần sau khi cuộc chiến tranh Iran bắt đầu: “Chúng ta đã thắng. Chỉ trong giờ đầu tiên, mọi chuyện đã kết thúc.”
Ngày 24 tháng 3, tại Phòng Bầu Dục, ông nhắc lại, “Cuộc chiến này đã thắng.” Ngày 6 tháng 4, ông khẳng định, “Họ đã bị đánh bại về mặt quân sự.” Ngày 11 tháng 4, Trump đăng trên Truth Social, “Hoa Kỳ đã hoàn toàn phá hủy quân đội Iran.” “Cuộc chiến ở Iran đang diễn ra rất suông sẻ,” Trump nói vào ngày 16 tháng 4. “Thật hoàn hảo.”
Tuy nhiên, "cuộc chiến hoàn hảo" của ông Trump dường như phải chịu đựng một số thất bại đáng kể bao gồm việc đóng cửa eo biển Hormuz và – trong vài ngày gần đây – là việc đóng cửa một phần tuyến đường qua Biển Đỏ. Hoa Kỳ bị cô lập đáng kể trên chính trường quốc tế.
Một cuộc khảo sát mới của Trung tâm Nghiên cứu Pew (Pew Research Center - PRC) cho thấy quan điểm của thế giới về Tổng thống Trump mang chiều hướng tiêu cực đáng kể và ngày càng ít người coi Hoa Kỳ là một đối tác đáng tin cậy.
Trong số hơn 42,000 người tham gia khảo sát tại 36 quốc gia, khoảng hai phần ba bày tỏ sự thiếu tin tưởng vào khả năng lãnh đạo của ông Trump đối với các vấn đề toàn cầu. Cái nhìn thiện cảm đối với Hoa Kỳ đã sụt giảm mạnh, với số lượng người coi Mỹ là đối tác đáng tin cậy cũng ít hơn so với cuộc khảo sát năm 2022.
Cuộc thăm dò được thực hiện từ ngày 8 tháng 2 đến ngày 13 tháng 5, phần lớn trùng với thời điểm diễn ra cuộc chiến giữa Hoa Kỳ, Israel và Iran. Cuộc chiến này đã vấp phải sự lên án của cộng đồng quốc tế.
Nguyễn Quốc Khải
THAM KHẢO
* Mohamad Bazzi, “Has Trump dragged the US into a forever war in Iran?” The Guardian, July 22, 2026.
* Nicholas Kristof, “The Dead End to Trump’s ‘Perfect’ War.” New York Times, July 25, 2026.
* Dominic Tierney, “Why the U.S. gets trapped in conflicts like Iran.” NPR, July 11, 2026.
* David E. Sanger, “Trump Seems Trapped by Iran War, Even as He Wields the Worldʼs Biggest Hammer.” New York Times, July 26, 2026.
* David A. Graham, “Trump Is Caught in the Trap He Set.” The Atlantic, July 20, 2026.
* Wyatte Grantham-Philips, “US gas prices back up to an average of $4 a gallon again as the US and Iran launch attacks.” AP, July 20, 2026.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình