Giữa lúc đất nước đang âm ỉ xung đột như thể là “nội chiến lạnh” do nhà cầm quyền dè chừng nhân dân như là giặc, tôi lại phát hiện ra rằng nước Úc, quê hương thứ hai của mình, lại thể hiện không ít dấu hiệu của một... nước thơ.
Tôi nhận ra điều này khi, mới đây, nhân công việc chạy ngang khu Waterloo thuộc vùng nội đô Sydney, phát hiện được “Poets Corner Medical Centre” ở ngay một ngã tư mà, trên danh nghĩa, là một trung tâm y khoa dành riêng cho các nhà thơ. Quan tâm đến sức khỏe nhà thơ, nước Úc còn chăm chú đến lạc thú của họ khi sản xuất hẳn loại rượu vang Poet’s Corner mà tôi đã từng thử qua, dẫu không thuộc hàng xuất sắc nhưng cũng không tệ và, ít ra, cũng phù hợp với khẩu vị của tôi là đủ chát, không ngọt, giá cả lại phải chăng. Mà đó là chưa kể đến việc, thỉnh thoảng, chính phủ các tiểu bang còn tiến hành những chiến dịch “đưa thơ đến với công chúng”, in thơ trên các bích chương lớn dán vào những nơi công cộng, các trạm xe bus, xe điện v.v., như bài thơ “Seperated Lovers” của nhà thơ-họa sĩ Lê Văn Tài vào năm 1989 tại Melbourne. Nhưng dẫu thế thì, đến nay, nước Úc vẫn chưa từng hợm mình là nước thơ, đừng nói đến việc “xưng bá” như một “cường quốc thơ”.
Sự xưng bá chỉ thực sự có ý nghĩa với sự công nhận của quần hùng và đó là điều nhà thơ Nguyễn Quang Thiều từng mơ ước, vẽ vời. Hơn mười năm trước, trong vai trò Phó Chủ tịch Hội Nhà văn, nhà thơ từng bày tỏ thế trên tờ Văn hóa & Thể thao, theo đó thì nếu không là cường quốc thơ của thế giới, ít ra Việt Nam cũng là cường quốc thơ của Châu Á và vấn đề là tổ chức dịch thuật để ra dáng một nước lớn của thi ca trong con mắt của nhân loại, năm châu. [1] Tuy nhiên nhà thơ đã không thuyết phục được tôi. Và tôi đã từng lên tiếng rằng, bất quá, Việt Nam chỉ là một “cường quốc tặng thơ”. [2]
Tôi nói thế bởi, bên những thống khổ đang dần dà trở thành… bình thường như nạn quan liêu, tham nhũng, kẹt xe, BOT, thiếu trường học, thiếu bệnh viện, ô nhiễm, thuốc giả, thực phẩm độc hại v.v, người Việt còn bị phiền hà với nạn… bị tặng thơ, phiền đến mức phải cảnh cáo, dè chừng:
Gặp nhau tay bắt mặt mừng
Tặng gì thì tặng, xin đừng tặng thơ
Tôi có người quen làm việc trong ngành y tế và, nhân một lần kể chuyện buồn vui nghề nghiệp, đã có mấy phút tả oán về phiền hà này với một nhà thơ. Mắc bệnh mãn tính, đều đều làm khách bệnh viện, nhà thơ này đã khiến đội ngũ bác sĩ, y tá và cả nhân viên hành chánh tại đây phát ngấy khi, bất cứ lúc nào, cũng có thể tặng thơ. Rất có thể nhà thơ thực tâm nghĩ rằng thơ mình hay, là món quà tinh thần đáng giá. Và cũng rất có thể nhà thơ có chút xíu thực dụng khi nghĩ rằng việc tặng quà này sẽ khiến các nhân viên y tế cảm động và, do đó, bàn tay trị bệnh sẽ ưu ái hơn. Tuy nhiên nhà thơ không hề hay biết rằng mình đã làm phiền họ, phiền đến độ mỗi khi được phân công việc khám hay chính thuốc cho nhà thơ, những nhân viên ở đây lại đùn đẩy nhau, bảo lần này hãy tha cho tôi, tôi đã bị tặng thơ ba, bốn bài thơ rồi, hãy đổi sang người khác v.v.
Câu chuyện được kể với cái đầu thỉnh thoảng lại lắc, cái mặt thỉnh thoảng lại nhăn và cái môi thỉnh thoảng lại bĩu ra thể hiện sự bất ý và tôi nghĩ ngay đến sự bất ý trong dáng vẻ viên lý trưởng của Nguyễn Công Hoan trong truyện ngắn “Tinh thần thể dục”, xuất hiện lần đầu tiên trên báo Tiểu thuyết thứ bảy số 251 ngày 25/3/1939. [3] Đó là thời điểm sôi nổi của phong trào thể thao của Toàn quyền Decoux để trai tráng nước Nam sa đà vào các cuộc tranh tài thể thao mà quên đi chuyện nước non. Mỉa mai chuyện này, nhà văn diễn tả cảnh lệnh trên ban xuống, buộc làng phải tuyển đủ số khán giả cho trận cầu trên huyện nhưng, xem một trận cầu là mất nguyên một ngày công, những tá điền nghèo đã trốn tránh bằng đủ cách chỉ để ở lại làng làm thuê kiếm gạo nuôi con, trừ nợ v.v. Họ cách ôm con chui nấp trong đống rơm. Họ bỏ sang nhà khác hay làng khác ngủ nhờ, cứ như là lánh nạn. Và viên lý trưởng, khi không gom đủ số lượng khán giả ấn định, đã mất hết tự tin, vừa đi vừa lảm nhảm chữi chỉ để tự mình nghe: “Mẹ bố chúng nó, cho đi xem đá bóng chứ ai giết chết mà phải trốn như trốn giặc!”
Nếu phát hiện cảnh những nhân viên y tế đùn đẩy nhau để khỏi… bị tặng thơ, phát hiện người khác kể về mình mà vừa lắc đầu, vừa nhăn mặt lại vừa bĩu môi, thì nhà thơ có thể nào nổi cáu, đại loại, “Mẹ bố chúng nó, tặng thơ chứ ai giết chết mà phải trốn như trốn giặc!” hay không? Mà hình ảnh viên lý trưởng bất lực kia, cùng giấc mơ cường quốc thơ của Nguyễn Quang Thiều, còn làm tôi nghĩ đến món “gỏi lý trưởng” như là đặc sản của Làng Chùa quê ông ở Hà Tây, đã khiến một quan chức công an gộc là Nguyễn Hữu Giộc – tục danh Mười Vân, bị án tử hình năm 1984 - mê mẩn tâm thần nhưng bất lực, không thể nào bắt chước.
Mà nhà thơ Nguyễn Quang Thiều cũng là một quan chức công an gộc, xuất thân từ một gia đình công an gộc. Từng được đào tạo bài bản chính quy tại Cuba rồi rở thành một sĩ quan an ninh cấp tá nhưng sau đó, danh chính ngôn thuận, chuyển sang nghề làm báo, làm Chủ tịch Hội Nhà văn. Còn bố nhà thơ, trong vai trò Trưởng phòng tổ chức kiêm phó bí thư đảng ủy Ty Công an Hà Tây, đã khiến ông khách Mười Vân mê đắm với “gỏi lý trưởng”, tức gỏi cua, khi y từ Đồng Nai ra Bắc, về đến tận làng Chùa thăm mình. Mười Vân mê đến “sững sờ, không ngờ trên thế gian này lại có món ăn ngon đến vậy”, mê đến độ, ngay sau khi thưởng thức, đã rút sổ tay ra làm phiền gia chủ với hàng loạt câu hỏi tỉ mỉ về cách làm rồi, sau đó, khi đã về lại Đồng Nai, thỉnh thoảng lại buồn rầu thông báo qua điện thoại sao mà khó quá, đã làm y như thế nhưng không thể nào “làm ra cái hương vị lạ lùng của món gỏi cua làng Chùa.” [4]
Thì có khó thế nên mới được đặt tên là “gỏi lý trưởng”, thứ thức ăn “quyền uy nhất, đứng đầu trong các loại gỏi và mâm cỗ”, hiểu như thứ gỏi chỉ dành cho bậc cường hào hay, cũng có thể khác đi, là đấng “cường hào” trong làng gỏi. Làng Chùa có nhiều món gỏi khác nhau, gỏi cá trắm, gỏi tép đỏ, gỏi cá giếc v.v. nhưng gỏi lý trưởng, với cách chế biến cầu kỳ và đầy cảm xúc của những tay nghề lão luyện, mới thực là ngôi bá. Có thế thì mới khiến một kẻ từng tham ô đến nửa tấn vàng, nghĩa là thừa sức nếm bao nhiêu thức ngon vật lạ, phải sững sờ tại chỗ và, sau bao nhiêu lần cố sức, vẫn không thể học theo. Và cũng chính vì thế mà, sau những tin tức về những tội ác ghê tởm của Mười Vân, bố của nhà thơ mới mất hết cảm xúc, bỏ hẳn món gỏi sở trường của mình suốt một thời gian dài.
Cảm xúc bị mất là do quá kinh tởm trước những tội ác của y, từ những trò đấu tố thô sơ thời mới chập chững vào ngành đến cách vu khống bài bản lớp lang khi đã thành đạt trong ngành. Mười Vân giết hại đồng chí từ thời kháng Pháp. Mười Vân giết đồng chí để cướp vợ khi tập kết ra Bắc. Rồi, sau ngày thắng cuộc, Mười Vân đã tạo bằng chứng và nhân chứng giả để hãm hại đồng chí và, thậm chí, còn đày đọa đồng chí còn hơn cầm thú khi bắt họ phải ăn cứt ở trong tù. [5]
Đất nước bây giờ, với phong trào đấu tố sôi nổi như thể là phong trào thể thao của Decoux ngày nào, lại tạo thời thế cho những kẻ mang tâm địa như Mười Vân. Bất cứ người dân nào cũng có thể là một mầm mống phản loạn, những bước chân đi lại nào cũng có thể là thế trận của giặc thù, phát biểu nào cũng có thể ẩn chứa những âm mưu sách động nên, luôn luôn, là sự rình rập của đội ngũ đấu tố viên lăm le cái kính chiếu yêu trong tay. Và trong cái cảnh này thì, hẳn nhiên, sẽ vắng bóng viên lý trưởng mất tự tin lảm nhảm chửi chỉ để mình nghe mà là giọng gào thét oang oang của đám trương tuần, để cả làng nước cùng nghe: “Mẹ bố chúng nó, toàn là bọn âm mưu làm giặc!”
Nạn nhân mới nhất và nổi bật nhất của chiến dịch tróc nã là nhà thơ Nguyễn Quang Thiều, dẫu cũng xuất thân là một sĩ quan an ninh gộc, với gốc gác từ một gia đình “hào môn” trong ngành. Nhà thơ bị tước bỏ toàn bộ chức vụ trong đảng như là thủ tục đầu tiên trước khi tước bỏ vị trí Chủ tịch Hội Nhà văn và, như thế, kẻ từng mơ ước về đất nước như một “cường quốc thơ”, đã bị loại bỏ khi đất nước chuyển mình thành một “cường quốc công an”. [6]
Nhà thơ bị loại bỏ bởi đã góp phần vào việc xuất bản cuốn Chuyện của Thanh, ra đời với mục đích ca tụng Hồ Chí Minh nhưng bằng một giọng điệu khác hẳn và vấn đề, xét về bản chất, cũng chẳng có gì lạ. Nói theo Michel Foucault thì hệ thống quyền lực nào cũng chủ ý tạo nên một thứ diễn ngôn riêng của mình để cai trị, để duy trì quyền lực bằng thứ diễn ngôn đó. Những hệ thống giáo huấn hay trừng phạt - tức hệ thống tuyên truyền, giáo dục và công an - cũng chỉ là công cụ để tạo nên cái “diễn ngôn” đó và, có vậy thì, trước cùng một vấn đề - chính trị hay văn hóa, xã hội - những người Đài Loan hay Hoa kiều sống ở Mỹ, bằng những niềm tin khác nhau, sẽ có cách diễn đạt hoàn toàn khác với người Trung Quốc đang sống tại Đại Lục; cũng giống như những người Việt Nam sinh ra, lớn lên và trưởng thành trong những môi trường chính trị và giáo dục khác nhau đang cãi nhau không dứt về cùng một vấn đề. Như thế, với mọi hệ thống cai trị, phá vỡ diễn ngôn là phá vỡ nền tảng và cấu trúc quyền lực nên với nó, điều quan trọng là bảo vệ, là chặn đứng những toan tính làm khác, từ đầu.
Tác giả cuốn sách này là Nguyễn Thành Nam, kẻ mà cuộc đời lại là một trong những yếu tố để, lâu nay, nhiều người xưng tụng đất nước như là một “cường quốc toán học”. Ông Nam từng đạt điểm tối đa 30 trong kỳ thi đại học năm 1979. [7] Ông Nam đến Nga học tập và chín năm sau lấy bằng tiến sĩ toán tại Lomonosov, đại học hàng đầu của Nga. Rồi ông về nước góp tay thành lập Công ty FPT và Đại học FPT cực kỳ thành công nhưng, do quá say mê thần tượng Hồ Chí Minh, lại chuyển nghề rao giảng “Tư tưởng Hồ Chí Minh”, viết sách ca ngợi Hồ Chí Minh để rồi thọ nạn. [8]
“Cường quốc công an”, do đó, là một “cường quốc” của sự đố kỵ. Nó đố kỵ với “cường quốc thơ” của ông Nguyễn QuangThiều. Và nó đố kỵ với “cường quốc toán học” thấp thoáng bóng dáng ông Nguyễn Thành Nam. Hay nói một cách khác, câu chuyện của ông Nam đã cho thấy rằng tinh thần duy lý của khoa học không thể nào áp dụng vào “Hồ Chí Minh học”. Thì cũng là “học” nhưng đó là cái học gượng ép và khiên cưỡng như thể thứ “khoa học an ninh” mà ông tổng trương tuần đang điều khiển cuộc “nội chiến lạnh” trên đất nước chúng ta, theo bài bản tuyên truyên, đã học được thật cao, học tới… “giáo sư - tiến sĩ”!
Như là sản phẩm của những cái “học” phản duy lý nên họ mới tạo nên một xã hội rối tung với cái cảnh đấu tố huyên náo ở đó bọn a tòng với nhà cầm quyền luôn ở tư thế lăm le để nhét cứt vào mồm bất cứ ai ai tỏ dấu hiệu khác biệt. Trong sự kiểm soát này thì đất nước, một mặt, đang bị ăn gỏi bởi một đám háu đói, từ những quan chức quyền lực đến những nhóm lợi ích tài lực. Và đất nước, ở mặt khác, thì xáo xào và ngổn ngang như một đĩa “gỏi lý trưởng” chưa đúng vị vị của một kẻ mê ăn nhưng vụng nấu như Mười Vân, tên trùm công an đã bị tử hình từ hơn 40 năm trước.
Mà đất nước, xét cho cùng, cũng đang mang một bản án tử hình như thế, chầm chậm, với cuộc nội chiến lạnh chỉ có thể tạo cơ hội cho những kẻ mang tâm địa của tên công an đã bị vạch mặt là sát hại, là nhét cứt vào mồm đồng chí, là ăn trên đầu, trên cổ đồng bào…
Nguyễn Hoàng Văn
Tham khảo & chú thích:
- https://damau.org/96696/cuong-quoc-tang-tho
- https://isach.info/story.php?story=tinh_than_the_duc__nguyen_cong_hoan
- Nguyễn Quang Thiều (2017) Mùi của ký ức, NXB Trẻ, trang 101-111.
Sau năm 1975 Hà Tây kết nghĩa với Đồng Nai và Cần Thơ nên quan chức những tỉnh này thường xuyên đi viếng thăm nhau. Ngoài ra còn có một người làng Chùa tên Bảy Bình đã cùng hoạt động với Mười Vân nhiều năm, sau năm 1975 đảm nhiệm chức Phó Ty Công An Đồng Nai.’
- https://www.bbc.com/vietnamese/articles/cj36r2377l4o
- https://nhadautu.vn/cuu-ceo-fpt-nguyen-thanh-nam-trong-mat-dai-su-pham-sanh-chau-va-chuyen-khoi-nghiep-chan-bo-d41654.html
- https://www.bbc.com/vietnamese/articles/cn07l14x8y7o
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình