Đô đốc Chester W. Nimitz – Tổng tư lệnh Hạm đội Thái Bình Dương và Khu vực Thái Bình Dương – đã gắn huy chương Navy Cross lên ngực ông Doris Miller vào tháng 5/1942. (Hình: National Archives)
Ngay khi giữa lòng thủ đô đang toan tính để khi một tấm bạt được kéo xuống thì sẽ hiện lên cái tên vốn đã bị tòa từ chối, thì bên trong Hải Quân Hoa Kỳ cũng đang toan tính cho chiếc hàng không mẫu hạm sắp ra đời không thể mang tên Doris Miller – người anh hùng da đen của Trân Châu Cảng.
Theo ba nguồn tin am hiểu các cuộc thảo luận nội bộ chia sẻ với CNN, Hải Quân Mỹ, đứng đầu là Quyền Bộ Trưởng Hải Quân Hùng Cao, đang âm thầm tiến hành đổi tên mẫu hạm mới – con tàu vốn được dự kiến đặt theo tên một thủy thủ da đen từng được ca ngợi vì hành động anh dũng của ông trong cuộc trận Trân Châu Cảng.
Trong nhiệm kỳ đầu tiên của Donald Trump, Hải Quân Mỹ đã thông báo rằng chiếc mẫu hạm thuộc lớp Ford này sẽ mang tên USS Doris Miller. Nhưng bây giờ, Hải Quân đang cân nhắc có nên tước cái tên của Doris Miller, để trao con tàu ấy cho Donald Trump.
Một lần nữa, chính quyền Donald Trump tìm cách xóa bỏ một câu chuyện lịch sử, một anh hùng, một cuộc đời.
Vậy nên, trước khi tấm bạt của con tàu được kéo lên, trước khi chữ Doris Miller không được gắn vào, hãy cùng kể lại câu chuyện mà Hải Quân dưới thời Donald Trump đang cố gạch bỏ.
Người phục vụ trong bếp ăn
Doris Miller sinh ngày 12/10/1919, là con của ông Connery và bà Henrietta Miller – những người làm nghề tá điền tại Waco, Texas. Có thể hình dung ông là thân phận thuộc về một trong lát cắt hẹp nhất của cơ hội trên nước Mỹ, ở một giai đoạn định đoạt rằng cuộc đời của những người như ông nhỏ bé tới mức nào. Khi nước Mỹ rơi vào thời kỳ Đại Suy Thoái, ông buộc phải nghỉ học để phụ giúp gia đình, làm công việc nấu ăn nhằm tăng thêm thu nhập. Năm 1939, ngay trước sinh nhật lần thứ 20, ông gia nhập Hải Quân Hoa Kỳ. Sau khi hoàn thành khóa huấn luyện tại Norfolk, Virginia, Miller trở thành nhân viên phục vụ hậu cần (Mess Attendant) – một trong số ít vị trí dành cho người Mỹ gốc Phi trong Hải Quân thời bấy giờ.
Ông được nhận vào chiến hạm USS West Virginia. Con tàu sau đó lên đường gia nhập vào Hạm đội Thái Bình Dương tại Trân Châu Cảng để đối phó với sự hung hăng ngày càng gia tăng của Nhật Bản.
USS West Virginia như một luật bất thành văn của nước Mỹ một thời. Chính sách phân biệt chủng tộc đã ăn sâu vào cơ cấu quân đội. Dù đã có những cuộc thảo luận về việc tìm kiếm các lĩnh vực phục vụ khác cho người da đen trong Hải Quân, nhưng hầu như không có kết quả cụ thể nào. Hải Quân lúc đó là Hải Quân của một nền văn hóa phân biệt chủng tộc. Nó không cho phép người da đen bắn súng của nó hay lái con tàu. Nó chỉ cho phép Miller nấu ăn, lau dọn, bưng bê những chiếc khay của các sĩ quan, thủy thủ khác.
Rồi buổi sáng ngày Chủ Nhật, 7/12/1941 đến.
Doris Miller – một nhân viên phục vụ cấp ba (Mess Attendant Third Class) – đang đi lấy đồ giặt thì bom của Nhật Bản dội xuống Trân Châu Cảng. Ông chạy lên boong tàu, bắt gặp người chỉ huy của mình đang bị thương chí mạng. Miller đưa ông ấy đến nơi an toàn. Sau đó, ông tiến về phía một khẩu súng máy phòng không cỡ nòng 0.50 – thứ vũ khí ông chưa từng được huấn luyện để chạm vào. Ông nạp đạn, rồi khai hỏa, nhắm vào các máy bay Nhật đang bay trên đầu. Khi khẩu súng hết đạn, Miller hỗ trợ di tản các thủy thủ sau khi có lệnh bỏ tàu, và là một trong ba người cuối cùng rời khỏi con tàu khi nó đang chìm dần. Ngay cả sau khi đã rời tàu, ông vẫn tiếp tục giúp đỡ nhiều thủy thủ khác thoát nạn an toàn.
Hành động anh dũng của Doris Miller đã khơi dậy niềm tự hào trong cả nước, nhưng phải mất vài tháng sau, vai trò của ông tại Trân Châu Cảng mới được chính thức xác nhận và ghi nhận. Họ đã cố gắng giấu tên của người thủy thủ da đen – người đã vận hành súng máy dù chưa từng bắn súng bao giờ. Mãi đến tháng 3/1942, tờ Pittsburgh Courier mới công bố danh tính người thủy thủ đó là Doris Miller.
Dù vậy, những tranh cãi trong giới chính trị đã trì hoãn việc trao tặng danh hiệu hay phần thưởng chính thức cho hành động của ông. Cho đến tháng 5/1942, Đô đốc Chester W. Nimitz – Tổng tư lệnh Hạm đội Thái Bình Dương và Khu vực Thái Bình Dương – đã gắn huy chương Navy Cross lên ngực ông. Doris Miller trở thành người thủy thủ da đen đầu tiên trong lịch sử Hoa Kỳ nhận vinh dự này.
Hình ảnh của Miller đã được sử dụng trên các áp phích tuyển quân, và ông thậm chí còn được triệu hồi về Hoa Kỳ để tham gia chiến dịch quảng bá chiến tranh trước khi quay trở lại làm nhiệm vụ tại mặt trận Thái Bình Dương.
Hai năm sau, câu chuyện kết thúc theo cái cách mà rất nhiều những câu chuyện đẹp nhất vẫn kết thúc: Doris Miller tử trận vào tháng 11/1943, khi một quả ngư lôi Nhật đánh chìm hàng không mẫu hạm hộ tống Liscome Bay ở Thái Bình Dương. Khi đó, Miller hai mươi bốn tuổi. Ông đã được trao cái vai trò nhỏ nhất mà tổ quốc ông cho phép, và trong một buổi sáng lửa đạn, ông đã giành lấy cái vai trò lớn nhất, rồi không thể bước qua tuổi 30.
Đó là một con người mà cái tên của ông đang bị tan biến vào thân của chiếc mẫu hạm lẽ ra mang tên ông.
Sự Đánh Tráo Hèn Hạ
Khi Hải Quân đặt tên chiếc hàng không mẫu hạm CVN-81 theo tên Miller vào tháng 1/2020, ngay trong nhiệm kỳ đầu của chính Trump, là họ đã làm một điều chưa từng làm. Đó sẽ là hàng không mẫu hạm Hoa Kỳ đầu tiên mang tên một binh sĩ tại ngũ cấp thấp, và là chiếc đầu tiên mang tên một người Mỹ da đen. Cũng theo nghĩa chân thật nhất, là một sự sửa sai. Một đất nước rộng bằng cả một đại dương cuối cùng đã quyết định rằng người chạy tới khẩu súng máy cũng được ngang bằng với những đô đốc và tổng thống mà tên tuổi họ đang cưỡi trên những con tàu vĩ đại khác.
Vị quyền bộ trưởng Hải Quân khi ấy, ông Thomas Modly, nói rằng vinh dự này thuộc về tất cả thủy bất kẻ màu da và gốc gác.
Nay kế hoạch lại là trao mẫu hạm đó, cũng một cách chưa từng có tiền lệ, cho một vị tổng thống đương nhiệm, còn sống. Các hàng không mẫu hạm xưa nay vẫn vinh danh những tổng thống đã khuất, những nhà lập pháp, những vĩ nhân của câu chuyện dân tộc, nhưng chưa bao giờ vinh danh chính người đang tại vị.
Để lại Moris Miller, người ta bảo, theo một cách an ủi nào đó, sẽ được ban cho một con tàu khác, nhỏ hơn, và một đề nghị mới xin truy tặng Huân Chương Danh Dự - cái thứ vẫn còn cần sự phê chuẩn của Quốc Hội và của chính tên tổng thống đang lấy đi con tàu của ông.
Gia đình Miller không được Hải Quân báo cho biết bất cứ điều gì trong số đó. Người cháu gọi ông bằng ông cố biết tin theo cách mà người dân Mỹ đã biết: khi mọi chuyện đã rồi.
Có một điều gì đó nhơ nhuốc, hèn hạ trong cách tính toán ấy. Họ lấy đi con tàu của một anh hùng, rồi trả lại cho ông một tấm huân chương và một con tàu nhỏ hơn. Cứ như lòng dũng cảm và tình yêu tổ quốc của ông là một thứ có thể thối lại bằng tiền lẻ.
Hãy đặt hai con người ấy – hai cái tên ấy – cạnh nhau, dù không xứng đáng, để thấy sự tương phản chính là toàn bộ cốt lõi của sự hèn hạ ấy.
Một người là con trai một tá điền, bị cấm không được chiến đấu mà vẫn chiến đấu. Người cầm lấy một thứ vũ khí mình chưa từng được huấn luyện, đứng giữa đại dương, bên trên là kẻ thù, bên dưới là đồng đội, bắn vào quân địch cho tới khi chẳng còn gì trong tay, rồi sau đó dâng mạng sống mình nơi biển cả khi chưa kịp già.
Người kia là con trai một nhà thầu xây dựng, người mà khi tới lượt mình trong cuộc chiến Việt Nam, đã được miễn khỏi cuộc chiến năm lần riêng biệt. Bốn lần trong số đó là để đi học. Lần thứ năm, năm 1968, là vì những cái gai xương nơi gót chân. Một chẩn đoán mà về sau các con gái của vị bác sĩ chuyên khoa chân đã ký nó nói rằng cha họ đưa ra như một ân huệ dành cho cha của tên trốn lính, người chủ đất của ông. Đây cũng chính là con người mà, nhiều thập niên sau, nhìn vào một anh hùng chiến tranh, một phi công Hải Quân đã trải qua năm năm rưỡi bị tra tấn trong trại tù, rồi khịt mũi, nói rằng ông ta thích những người không bị bắt làm tù binh hơn. Bởi “kẻ bị bắt là kẻ thua cuộc.”
Thật sự, nếu ai đó đặt bút thiết kế ra một lời sỉ nhục dành cho mọi thủy thủ tại ngũ cấp thấp từng phụng sự, và cho người da đen trong số họ đã cố gắng gấp bội phần để được đón nhận chỉ một nửa công trạng, thì cũng không thể vẽ ra được thứ gì gọn gàng hơn thế này.
Doris Miller, Cái Tên Bị Đánh Cắp
Con tàu với cái tên của nó, không phải là đồ trang trí, cũng không phải là thương hiệu. Nó là ký ức của một đất nước, được hàn vào tám mươi ngàn tấn thép và gửi ra khơi để nói, rằng: đây là anh hùng của nước Mỹ, là người mà dân tộc Mỹ, Hải Quân Mỹ tự hào.
Gỡ cái tên Doris Miller khỏi thân tàu ấy là chỉ tay ngược về năm 1941 để nói với chàng trai trẻ đứng giữa khói lửa kia rằng: Nước Mỹ đổi ý rồi. Khẩu súng mà anh lẽ ra không bao giờ được bắn, mà anh đã bắn, và đã chết vì nó, chỉ mua được cho anh một chỗ đứng có thể bị thu hồi ngay khoảnh khắc với một người còn sống thèm muốn chỗ đứng cho riêng mình.
Nó cũng nói với những thanh niên tuổi mới lớn đang làm việc trong khoang bếp một con tàu hôm nay rằng tấm màn chủng tộc kia vẫn còn ở chỗ cũ. Và nó nói với cả nước rằng: Vinh dự cao nhất mà chúng ta có thể gắn lên một con tàu không phải là lòng dũng cảm của người lính, mà là sự phù phiếm của kẻ đầy quyền đầy thế.
Trận Trân Châu Cảng là một lịch sử. Và Trân Châu Cảng đã gắn liền với Doris Miller. Ai đã phản bội Trân Châu Cảng?
Kalynh Ngô
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình