Đời sống nghiêng về phía hưởng thụ đã khiến cho ta không có nhiều cơ hội để nuôi dưỡng và bảo vệ những đức tính quý báu trong tâm hồn, thậm chí ta còn liều lĩnh chấp nhận hư hao những hạt giống tốt đẹp ấy để đổi lấy những thỏa mãn quyền lợi vật chất. Khi đời sống tinh thần trở nên yếu kém thì chắc chắn ta sẽ gây ra ít nhiều những vụng về trong cách hành xử với những người chung quanh, hay lầm lỡ trượt chân vào cạm bẫy.
Lúc đầu ta hay có thói quen đổ thừa cho hoàn cảnh, trách đời trách người, nhưng khi tâm tư được lắng đọng thì ta mới thấy rõ chính nhận thức sai lầm và nội lực yếu đuối của ta mới là nguyên nhân gốc rễ gây ra tất cả những vụng về, lầm lỡ đó. Vừa mặc cảm ăn năn, vừa hốt hoảng lo sợ, tâm tư vốn sa sút giờ lại càng sa sút hơn. Nếu không có cánh tay hết lòng nâng đỡ của người thương yêu đưa tới, mà còn phải chịu thêm áp lực của những người chưa hiểu chưa cảm thông, thì có thể ta sẽ lún sâu thêm vào vũng lầy lầm lỗi hay sẽ chọn tới giải pháp tồi tệ nhất để mong tìm cho mình lối thoát.
Tôi được nghe kể về một em sinh viên vì không được thỏa mãn điểm thi, cho rằng các thầy cô đã cố tình chèn ép mình, nên đã cầm dao chém rất hung bạo vào ban giám hiệu nhà trường. Sự cố đáng tiếc này đã gây xáo trộn rất lớn trong dư luận, thầy cô và bạn bè đã hoàn toàn thất vọng nên gần như tẩy chay em, gia đình đã trách giận và không muốn nhìn mặt em, những người chung quanh đã không tiếc lời cay đắng buộc tội và háo hức muốn trừng phạt em một bản án tù xứng đáng. Kết quả là vài tuần sau đó em đã lâm vào tình trạng khủng hoảng trầm trọng và trở thành bệnh nhân tâm thần cho đến nay.
Đúng là em đã mắc phạm sai lầm, lỗi của em có thể bị xem nặng hơn vì em đã từng là người của công chúng, được mệnh danh là học sinh gương mẫu của tỉnh, đại diện cho thế hệ trẻ năng động và sáng tạo qua các cuộc thi tài năng trên kênh truyền hình trung ương. Nhưng nếu nhìn cho thấu suốt ta sẽ thấy được hành động sai lầm của em hôm nay không chỉ của riêng bản thân em thôi, nó còn liên hệ sâu xa đến nhiều đối tượng khác đã và đang ảnh hưởng đến đời sống của em như gia đình, bạn bè, học đường, tôn giáo, an ninh, kinh tế và nhiều thứ khác nữa.
Ta không thể nào nói em là một cá thể tồn tại biệt lập, không có liên can gì tới ta. Không đâu, tất cả chúng ta đều có một phần trách nhiệm trong đó, hoặc trực tiếp hoặc gián tiếp. Nếu gia đình chăm sóc đời sống tinh thần của em kỹ lưỡng hơn, bạn bè và môi trường chung quanh tiết chế được những năng lượng tiêu cực hơn, tôn giáo kịp thời đem tới cho em những phép thực tập có khả năng chế ngự những cảm xúc trong lòng hơn, học đường trao truyền cho em đầy đủ vốn liếng đạo đức và có tình thầy trò hơn, an ninh xã hội quản lý chặt chẽ hơn các nguồn phim ảnh hay trò chơi điện tử có tính chất bạo động, kinh tế phát triển cân đối hơn để con người bớt bận rộn mà có nhiều cơ hội tìm hiểu và thương nhau nhiều hơn… thì chắc là em sẽ không dễ lạc vào nẻo đường tăm tối như vậy.
Ta nỡ đổ hết trách nhiệm này lên vai em thì làm sao em gánh nổi. Em sẽ gục ngã mà mất hết tương lai và ta cũng sẽ mất dần những người em tiếp nối ta đi về tương lai. Những người em đó là tương lai của chúng ta đó. Em đã mắc phạm sai lầm và em cần được cứu giúp, đó là con đường thoát cho em và cho cả nhân loại. Ta đừng để sự giận hờn và thất vọng quá mức khiến ta trở thành kẻ vô trách nhiệm, để rồi ngoảnh mặt làm ngơ hay thẳng tay trừng trị hết những người em nhất thời non dại như thế.
Ta cũng đừng cho mình cái quyền lên án buộc tội kẻ khác. Trong Phúc Âm, chúa Jesus đã nhắc nhở: “Ai thấy mình vô tội thì hãy cứ ném đá vào người đàn bà lang chạ này!”. Chúng ta chỉ có thể cầm súng bắn vào đầu người kia khi chúng ta cố nghĩ rằng người kia là ác quỷ, còn khi chúng ta thấy người kia vẫn là một con người, vẫn cần được hiểu và được thương, thì chúng ta không thể nào bóp cò được. Ai là ác quỷ, ai là con người" Nếu chúng ta vẫn còn mắc phải những lầm lỡ, dù người đời chưa hay biết hoặc chưa phanh phui, thì chúng ta không thể nào tự cho mình là trong sạch mà tùy tiện dán nhãn hiệu xấu xa lên đầu kẻ vừa phạm lỗi. Hãy cho người kia một cơ hội để chuyển hóa, vì như vậy cũng chính là ta đã tự cho mình một nẻo thoát trong tương lai.
Cho nên tha thứ là chất liệu quan trọng của bản chất thương yêu. Khi thiết lập bất cứ một liên hệ tình cảm nào mà ta ngây ngô nghĩ rằng người kia chắc chưa từng lầm lỡ hay sẽ không bao giờ gây ra lầm lỡ thì ta sẽ khổ và sẽ làm người thương của ta khổ. Đời sống còn chìm trong lãng quên thì không thể tránh khỏi hành vi không tự chủ. Vấn đề là ta có khả năng chấp nhận và tha thứ rồi tìm cách giúp họ vượt thoát tình trạng hay không, chứ không phải mong muốn người kia toàn hảo thì ta mới có thể thương yêu được.
Tất nhiên là tùy vào mức độ phạm sai lầm của người kia mà ta nên thể hiện cách tha thứ nào hiệu quả nhất, tại vì điều đó cũng có tính chất quyết định cho sự chuyển hóa hay khinh lờn của đối phương. Cho dù cách thức nào đi chăng nữa, thậm chí cả sự lựa chọn không tha thứ thì ta hãy đừng quên tự hỏi mình một câu hỏi quan trọng. Ta làm như vậy là vì người kia hay vì chính ta" Coi chừng ta bị thúc đẩy bởi sự tự ái hay thương tổn của bản ngã ích kỷ trong lòng mà cứ ngỡ là vì người kia.
Nếu thật sự vì vận mệnh của người kia thì ta phải đủ sáng suốt và can đảm để thu gọn cảm xúc buồn giận trách móc của mình, mà tìm cách ứng xử với người kia như thế nào để họ sớm hồi phục. Chỉ cần kiểm tra lại tâm ý, lời nói và hành động của mình có xuất phát từ tình thương hay không, là ta đủ yên tâm để làm quyết định. Cho dù người kia có đứng ra bày tỏ sự ăn năn hối cải hay không thì ta cũng nên nhớ rằng: đó chỉ là hình thức để ta thấy rõ mức độ muốn sửa chữa những sai lầm, và cũng là một biên bản ngầm ký kết cho sự hợp tác giúp đỡ nhau. Ta đừng để kẹt vào những hình thức hay dở đó mà không thấy được trái tim của người kia. Ta đã từng chứng kiến có rất nhiều người sẵn sàng buông xuôi tất cả nếu người phạm lỗi chịu quỳ xuống cầu khẩn, nhưng họ lại sẵn sàng đóng bít trái tim khi người kia không biết đem sự hối cải trong tâm ra trình diễn cho họ đẹp lòng.
Có một chú tiểu hay có thói quen ăn cắp vặt và lúc nào cũng cải chối. Nhiều lần các huynh đệ trình báo cho sư phụ biết, nhưng không thấy sư phụ nói năng gì cả. Một hôm bắt gặp quả tang, các huynh đệ liền áp giải chú tới trước sư phụ và cùng quỳ xuống kiến nghị: “Nếu sư phụ không đuổi sư em này đi thì tất cả chúng con sẽ bỏ đi hết”. Nhìn qua một lượt thấy ai cũng đang rất căng thẳng vì đầy sự phẩn uất trong lòng, còn người sư em thì rươm rướm nước mắt, vị sư phụ đã ôn tồn nói: “Ta thấy các con đã đủ khôn lớn để chọn lựa việc phải trái nên các con muốn đi đâu thì đi, ta không ngăn cản vì không còn lo lắng nữa. Riêng người sư em này còn nhỏ dại quá, chưa biết điều gì nên làm và điều gì không nên làm thì phải cần ở lại với ta thêm”. Lúc đó chú tiểu bỗng òa khóc nức nở và các huynh đệ kia ai nấy cũng đồng cảm kích trước tấm lòng vị tha cao cả của sư phụ.
Các huynh đệ đó đã hiểu ra rằng nếu có người phạm lỗi mà lập tức đón nhận bản án bị đuổi đi, thì chắc chắn trong tương lai sẽ khó có ai được ở lại tu tập với sư phụ cả. Hôm nay mình loại trừ sư em nhưng có thể ngày mai sư anh sẽ loại trừ mình. Sống mà chỉ biết dựa vào những nguyên tắc cứng nhắc thì làm sao điều phục được con người, vì nguyên tắc vốn cố định còn bản tính con người thì muôn hình vạn trạng và liên tục đổi thay.
Phải có một nhận thức thấu đáo và nội lực vững vàng thì mới làm được cái quyết định sấm sét như vị sư phụ đó. Ông đã không ngại người ngoài hiểu lầm chê trách, cũng không lo sợ các môn đồ bất mãn bỏ đi. Ông thà chấp nhận mất mát quyền lợi chứ không thể làm trái ngược với đạo lý từ bi mà ông đang sống và giảng dạy cho môn đồ. Mà cũng không phải vì đạo lý hay nguyên tắc nữa, đó chính là tình thương vô điều kiện của một người đã vượt thoát ra ngoài sự khống chế của những đòi hỏi tiện nghi ích kỷ, mà danh dự là bức tường ngăn cản sâu kín nhất.
Ta có làm được như vị sư phụ đó không" Nếu ta có một nhận thức đúng đắn về nguyên nhân sâu xa của kẻ gây ra lầm lỗi, có một trái tim rộng lớn để sẵn sàng chứa đựng thì tha thứ sẽ không còn là sự thực tập khó khăn nữa, vì bản chất của nó vốn tùy thuộc rất ít vào đối tượng. Cho nên điều kiện căn bản và tiên quyết của sự tha thứ là ta phải có tình thương chân thật với người kia. Mà tình thương chỉ có thể lớn lên được khi có sự hiểu biết. Bởi vì càng thấu hiểu về những khó khăn bế tắc, kể cả những suy nghĩ u mê dại khờ của người kia thì ta sẽ càng cảm thông và xót thương chứ không trách giận như trước kia nữa. Khi năng lượng tình thương đủ lớn thì ta lại càng biết rõ mình cần phải làm gì để giúp đỡ cho thật hay mà không làm cho người kia tổn thương hay ỷ lại.
Thà ta tha lầm thì mức độ hối tiếc sẽ thấp hơn nhiều so với chấp lỡ. Bởi khi nhận ra chính thái độ cố chấp của ta đã đẩy người kia rớt xuống vực thẳm khổ đau thì ta sẽ gánh chịu mặc cảm ăn năn suốt đời. Còn khi phát hiện ra quyết định tha thứ của ta đã không mang lại hiệu quả thì ta vẫn còn cơ hội để cứu chuộc, vì trái tim ta đang trong chiều hướng nở ra và mạnh mẽ chứ không phải co rút lại. Điều đáng sợ nhất là trong quá trình thương yêu ta đã để cho trái tim mình trở thành bé nhỏ và không còn là vật rung cảm linh thiêng nữa.
Này bạn! Tôi không có ý khuyên bạn hãy trở thành bậc thánh để sẵn sàng tha thứ hết mọi lầm lỡ của con người, nhưng nếu trái tim bạn còn sức chứa đựng thì đừng suy tính gì thêm nữa. Hãy tha thứ cho nhau đi. Tha thứ luôn là linh dược mầu nhiệm có thể trị liệu mọi nỗi khổ niềm đau cho người được tha thứ và cả chính người tha thứ. Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn đâu phải là bậc thánh mà cũng hiểu được rằng khả năng của trái tim ta vốn rất kỳ diệu, có thể tự chữa lành tất cả những vết thương, dù nó đã từng bị buốt đau hay rướm máu vì sự tệ bạc của con người:“Trái tim cho ta quay về nương náu, được quên rất nhiều ngày tháng tiêu điều”.
MINH NIỆM
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình