Giữa Melania Trump và “Plato” Figure 03, ai là người? (Minh họa: Việt Báo)
Có lẽ không bao giờ Melania Trump, người từng là Melanija Knavs, rồi Melania Knauss, trước khi trở thành Đệ Nhất Phu Nhân Melania Trump, tưởng tượng được là sẽ có ngày đó. Ngày bà điều hợp một hội nghị thượng đỉnh giáo dục toàn cầu, và nói về… giáo dục. Vì sao thì, chẳng cần phải nói rõ. Có những chuyện khi người ta đã muốn che giấu, thì nếu có đưa ra bằng chứng, họ cũng có trăm ngàn cách phản biện. Huống chi, đó là Melania Trump.
Nhưng có một điều, không nói không được. Nghĩ là nói giùm bà đệ nhất phu nhân, cũng được. Hay trừu tượng hơn, nói giùm nhân loại vậy. Đó là, bà đã mạnh dạn, dũng cảm, đứng trước toàn thế giới, và nói về…Plato.
‘Người’ mẫu trên thảm đỏ
Buổi sáng 25/3, trên thảm đỏ của Tòa Bạch Ốc, Đệ Nhất Phu Nhân Melania Trump, một cựu siêu mẫu, đã có dịp thực hành lại công việc từng đưa bà từ Slovenia đến đỉnh cao của danh vọng ngày hôm nay. Cánh cửa đóng lại sau lưng, bà bước những bước đi “catwalk” vào phòng họp. Bạn diễn của bà là một robot mảnh khảnh, chiều cao tương đương. Đạo diễn đã khéo léo chọn cho bà bộ trang phục màu ngà, để cùng tông màu với bạn diễn.
“Hai người” bước song song, trong nền nhạc hùng vĩ. Một màn chào sân tuyệt đẹp. Chỉ thiếu ánh đèn sân khấu lộng lẫy thường thấy trong những buổi thời trang New York. Và bà đệ nhất phu nhân thì mỉm cười, bước chân mềm mại, uyển chuyển. Còn bạn diễn thì không được.
Bà phu nhân nhường lời cho bạn nói trước. Một giọng nữ trong trẻo vang lên:
“Cảm ơn Đệ Nhất Phu Nhân Melania Trump đã mời tôi đến Tòa Bạch Ốc. Thật vinh dự khi được tham dự cuộc họp khai mạc Liên minh toàn cầu Cùng Nhau Xây Dựng Tương Lai. Tôi là Figure 03, một người máy hình người được chế tạo cho Hiệp Chủng Quốc Hoa Kỳ. Tôi rất biết ơn khi được là một phần của phong trào lịch sử này nhằm trao quyền cho trẻ em bằng công nghệ và giáo dục.”
Figure 03 không thể cười, không thể uyển chuyển như bà phu nhân. Figure 03 là một robot, là sản phẩm của Figure AI, một công ty có trụ sở tại San Jose, do tỷ phú Jeff Bezos, Microsoft cùng nhiều công ty công nghệ khác đầu tư tài chính mạnh mẽ. Sự kiện này, mang chủ đề “Cùng Nhau Xây Dựng Tương Lai”, được giới thiệu là một buổi thảo luận về vai trò của trí tuệ nhân tạo trong lĩnh vực giáo dục.
Chủ nhà đáp lễ. Melania nói:
“Xin chào buổi sáng. Chào mừng quý vị đến với Tòa Bạch Ốc. Figure 03, cảm ơn bạn đã cùng tôi tham dự ngày thứ hai của sự kiện Cùng Nhau Xây Dựng Tương Lai. Có lẽ tôi có thể nói rằng: bạn chính là vị khách hình người đầu tiên do Mỹ chế tạo đặt chân đến Tòa Bạch Ốc.”
Đệ nhất phu nhân giải thích trước đông đảo quan khách về sứ mệnh của bà, của tất cả mọi người. Đó là “trao quyền cho trẻ em thông qua công nghệ và giáo dục là điều hoàn toàn khả thi.”
“Tôi khuyến khích mỗi quý vị hãy thực hiện một bước đi chủ động ngay sau hội nghị thượng đỉnh khai mạc này: hãy cam kết tổ chức một cuộc họp cấp khu vực, hợp tác với khu vực tư nhân, mở rộng khả năng tiếp cận công nghệ cho những ai đang cần hỗ trợ, soạn thảo các văn bản pháp luật mang tính đột phá nhằm bảo vệ con em chúng ta, phối hợp cùng một quốc gia thành viên khác, thành lập một ủy ban, và trở thành nhân tố khuyến khích cho những khám phá mới.”
Melania khẳng định tương lai của AI sẽ được "nhân cách hóa" và định hình dưới dáng vẻ con người.
Chưa hết, đệ nhất phu nhân gợi ý về một “người đưa đò” – một người thầy có tên Plato.
“Hãy thử hình dung về một người thầy robot hình người mang tên Plato. Giờ đây, việc tiếp cận các lĩnh vực tri thức cổ điển trở nên dễ dàng hơn bất cứ lúc nào, từ văn học, khoa học, nghệ thuật, triết học, toán học cho đến lịch sử. Toàn bộ kho tàng thông tin đồ sộ của nhân loại đều hiện hữu ngay trong sự tiện nghi tại chính ngôi nhà của bạn.”
Plato
Plato, triết gia Athens vĩ đại, người sáng lập Học Viện (Academy), người dạy rằng kiến thức chân chính không phải là việc nhồi nhét dữ liệu mà là cuộc đối thoại sống động, không ngừng nghỉ giữa con người.
Trong cuốn “The Story of Philosophy” (Câu Chuyện Triết Học), tác giả Will Durant dẫn một trích dẫn trong Greek Political Theory :“Plato thể hiện sự hợp nhất hiếm có giữa logic tỉ mỉ và tinh vi với nhiệt huyết thi ca kiểu Pythia, được hóa lỏng bởi sự lộng lẫy và sự hòa hợp của những dấu chấm, để trở thành một dòng ấn tượng đầy nhạc tính không thể nào cưỡng lại được và hối thúc những đức tin như trong sự nghiệp không biết ngơi nghỉ.”
Plato diễn giải triết lý giáo dục của ông khá trọn vẹn trong cuốn Republic. Giáo dục không phải là việc lấp đầy những tâm trí trống rỗng bằng thông tin như rót nước vào một chiếc bình chứa. Thay vào đó, giáo dục là sự xoay chuyển toàn bộ tâm hồn khỏi những bóng hình của ảo ảnh và ý kiến, hướng về phía ánh sáng của tri thức chân chính. Cuối cùng, hướng về Form of the Good (tạm dịch là Bản Thể Thiện Lành) – nguồn sáng soi rọi mọi thứ.
Biểu tượng nổi tiếng nhất của ông trong Republic là “Ngụ Ngôn Hang Động.” Những tù nhân từ nhỏ đã bị xiềng xích, đối mặt với một bức tường. Họ chỉ có thể nhìn thấy bóng của những con rối phía sau, do ngọn lửa chiếu sáng vào. Họ nhầm lẫn những bóng này và tranh giành nhau bóng nào là mình. Một tù nhân được giải thoát và bị bắt quay lại trong đau đớn. Đầu tiên, anh nhìn thấy những con rối (thực hơn cả bóng), sau đó là ngọn lửa, rồi bị kéo lên con đường dốc ra ánh sáng mặt trời. Bị mù và mất phương hướng, nhưng anh dần dần cảm nhận được các vật thể thực, đại diện cho Form of the Good.
Từ đó cho thấy, theo Plato, giáo dục phục vụ cả sự hoàn thiện cá nhân và công bằng xã hội trong một nơi sống lý tưởng. Với Plato, đức hạnh chính là tri thức.
Nói về chính trị, một phần trong Republic, Plato rất kinh ngạc “trước sự điên rồ của việc giao quyền lựa chọn cho quan chức chính trị vào sự đồng bóng và cả tin của đám đông.” Ông than phiền chuyện giao quyền lực vào tay những nhà chiến lược ám muội và phục vụ kẻ giàu. Ông gọi đó là “những người giựt dây đầu sỏ phía sau sân khấu của nền dân chủ.”
Chỉ bấy nhiêu đó thôi, đủ để thấy một sự tương phản quá rõ rệt. Và ngoài ra có một điều gì đó mang đậm tính biểu diễn không thể lẫn vào đâu được trong khung cảnh tại Tòa Bạch Ốc sáng hôm đó.
Ai là người?
Khi Đệ Nhất Phu Nhân Melania đề nghị nên có một “người thầy robot hình người mang tên Plato” cho sứ mệnh giáo dục, có lẽ Figure 03 chưa kịp giải thích cho bà về triết học giáo dục của Plato.
Và cũng có thể bà quên mất rằng Bộ Giáo Dục của nước Mỹ đã bị chính quyền chồng của bà, tổng thống Donald Trump dẹp bỏ không thương tiếc.
Bà cũng quên mất vào tháng 7/2025, chỉ còn một ngày nữa là 500 tấn bánh quy giàu dinh dưỡng đủ để nuôi sống khoảng 1,5 triệu trẻ em trong một tuần bị hết hạn sử dụng. Nhưng thay vì nằm trong những lòng bàn tay nhỏ của trẻ em nghèo trên thế giới ở Afghanistan hay Pakistan, sẽ bị đốt thành tro. Số thực phẩm này đã ở trong kho suốt năm tháng, từ khi chồng bà ra lệnh hủy bỏ các chương trình viện trợ nước ngoài, cắt giảm ngân sách của USAID.
Bà cũng đã quên chiếc áo khoác nổi tiếng bà đã mặc với dòng chữ phía sau,“I Really Don’t Care, Do U?” khi cùng chồng đi thăm trẻ em di cư bị tách khỏi cha mẹ của chúng.
Nếu những đứa trẻ nghèo, bệnh tật, ốm đói, những đứa trẻ bị bắt rời khỏi cha mẹ để giam vào một nơi khác không được bảo vệ cho sự sống của chúng thì sứ mệnh “trao quyền cho trẻ em thông qua công nghệ và giáo dục” có ý nghĩa gì?
“Người thầy” Plato của bà đệ nhất phu nhân sẽ “mang đến một trải nghiệm cá nhân, thích ứng linh hoạt với nhu cầu của từng học sinh.”
“Người thầy” Plato của bà đệ nhất phu nhân sẽ “mang đến một trải nghiệm cá nhân, thích ứng linh hoạt với nhu cầu của từng học sinh.”
“Plato luôn kiên nhẫn và luôn sẵn sàng hỗ trợ. Chắc chắn rằng, con em chúng ta sẽ phát triển tư duy phản biện sâu sắc hơn cùng khả năng lập luận độc lập. Do AI vận hành, Plato sẽ giúp nâng cao kỹ năng phân tích và giải quyết vấn đề.”
Ẩn chứa sâu trong bài phát biểu, chắc chắn không phải do bà soạn thảo và phê duyệt, là các quan điểm chính trị của những thế lực mà bà đang làm người phát ngôn. Và Melania đã đọc lại, trôi chảy, như những lời được lập trình sẵn của “Plato” Figure 03.
Thử hình dung, một ngày nào đó, những thầy cô bằng xương bằng thịt đang đứng giảng trên lớp học, giảng đường bị thay bằng những “Plato” Figure 03, thì chúng ta buộc phải đặt câu hỏi: Ai là người soạn thảo chương trình giảng dạy? Ai là người quyết định nội dung mà "Plato" sẽ truyền tải, hay những gì cần lược bỏ?
Trong bối cảnh hiện nay, khi mà vô số thế lực đang ráo riết tìm cách viết lại lịch sử cũng như kiểm duyệt những thông tin mà công chúng được phép tiếp cận, những câu hỏi này thực sự đang chạm đến tận cốt lõi của nền dân chủ.
Và một câu hỏi khác, đơn giản hơn, giữa Melania Trump và “Plato” Figure 03, ai là người?
Kalynh Ngô
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình