Có hai loại “trung lập”. Trung lập với quyền lợi và cảm xúc riêng của mình để phục vụ sự thật tử tế hơn –đó là trung lập chuyên nghiệp. Trung lập kiểu quay lưng trước bất công – gọi thế nào thì gọi, vẫn rất gần với đồng lõa. Ảnh: Gemini AI.
Tôi có đứa em gái… không cùng cha mẹ, nhưng đủ thân để nhiều chuyện trong đời tôi nó biết trước người khác. Nó gọi tôi bằng chị, thỉnh thoảng ghé ăn cơm, vui vẻ và thân thiết. Cho tới một ngày, bạn tôi chuyển cho tôi một email chung, trong đó “em gái” gửi đi tố cáo tôi làm báo mà thiên lệch. Tờ báo cũng bị em buộc tội thiếu trung lập, không đáng tin cậy. Lời em tố đúng sai hoãn bàn, chỉ biết là sau đó, chúng tôi bị một số thân chủ, thân hữu tẩy chay.
Nếu chuyện này xảy ra hồi tôi mới lò dò vào nghề, chắc tôi sẽ cuống lên: “Chết rồi, mình đã lỡ không trung lập ở chỗ nào? Làm báo mà bị chê là ‘take side’ kỳ quá.” Có thể tôi đã phải viết một bài thanh minh về sự khách quan để chứng minh mình hết mực công bằng với trai gái, chó mèo, đen trắng, các bên đồng đều.
Nhưng rất tiếc, chúng ta đang sống trong một thời kỳ khác. Đây là thời mà Elie Wiesel đã nói gọn: “We must always take sides. Neutrality helps the oppressor, never the victim. Silence encourages the tormentor, never the tormented.” Tạm dịch là chúng ta phải luôn chọn phía; trung lập giúp kẻ áp bức, chứ không hề giúp nạn nhân. Im lặng chỉ tiếp sức cho kẻ ra tay, chứ không đỡ được gì cho phía đang chịu đòn.
Với báo chí, chữ “trung lập” thường được đóng khung treo ở tòa soạn như tấm bùa hộ mệnh. Trên nguyên tắc, nhà báo phải công bằng với dữ kiện và với mọi phía liên quan nhằm bảo vệ sự thật. Nhưng trong thực tế, nhu cầu “phải trung lập” nhiều khi không xuất phát từ ước mong bảo vệ sự thật, mà từ nỗi sợ – sợ mất lòng người đọc, sợ mất thân chủ, sợ bị đấu tố trên mạng. Tòa soạn khi tự trấn an mình đang đứng “giữa cán cân” đôi khi chỉ là cách tự biện hộ cho việc chọn đứng phía nồi cơm.
Giới làm báo hiểu rõ, một bài báo không viết cũng có tiếng nói như một bài được viết.
Khi một đạo luật mới thông qua đụng thẳng tới quyền tự do của một nhóm thiểu số mà những nhân vật “được kính trọng” trong xã hội đồng loạt im lặng, họ không đứng ngoài câu chuyện. Sự im lặng của họ là một lựa chọn: bằng cách không nói gì, họ đang nói rằng “quyền tự do của quý vị ấy không nằm trong danh mục ưu tiên của chúng tôi.”
Khi một trường đại học chứng kiến sinh viên bị tấn công vì sắc tộc, tôn giáo, chính kiến mà ban lãnh đạo chỉ gửi một email tròn trịa kiểu ‘mọi bên hãy tôn trọng nhau’, trường đó cũng không hề trung lập. Họ đã quyết định ưu tiên sự yên ổn bề mặt của tổ chức hơn là sự an toàn của những sinh viên đang bị kỳ thị.
Khi tòa soạn quyết định không đăng một câu chuyện bất công – dù trong tay có đủ dữ kiện – khoảng trống đó tuyệt nhiên không trung lập. Nó phát rõ tín hiệu chuyện này chưa đủ quan trọng để chúng tôi lên tiếng.
Ngay cả khi quyết định lên tiếng, cái gọi là “giọng trung lập” cũng không hẳn vô tội. Một chính sách rõ ràng bất công mà được mô tả bằng giọng điệu lấp lửng kiểu “gây tranh cãi”, “nhạy cảm”, “có ý kiến khác nhau”… không chứng tỏ nhà báo khách quan; ngược lại cho thấy họ không dám gọi đúng tên sự việc. Độc giả không ngây thơ. Khi đọc những hàng chữ in trên giấy, họ cũng nghe thấy sự ngập ngừng phía sau – những điều “cần nói” mà người viết cố ý nuốt lại.
Cho nên, câu hỏi “báo chí có trung lập không” chỉ là hỏi suông. Câu đáng hỏi hơn, và khó nghe hơn, là trong câu chuyện cụ thể trước mặt, cái im lặng, cái giọng hai hàng, cái “khách quan” đội lốt trung lập mà một số báo giới đang rao bán, rốt cuộc đang phục vụ ai – sự thật và những người yếu thế, hay sự yên ổn của tòa soạn và sự yên thân của người cầm bút?
Trung lập nghề nghiệp hay trung lập đồng lõa
Cho công bằng, không phải mọi kiểu “không đứng về phía nào” đều có vấn đề. Có những tình huống “không đứng về phía nào” là bổn phận, lại có khi “không đứng phía nào” là đồng lõa.
Trong thế giới giải quyết xung đột, người ta có cả một bộ từ điển riêng: impartial, neutral, rồi multi-partial. Impartial là không để thiên kiến cá nhân dẫn tay mình; neutral là đứng giữa, không bị ràng buộc bởi quan hệ lợi ích với bên nào; còn multi-partial là kiểu đứng giữa mà vẫn quan tâm đều tới cả hai phía.
Nhà báo, ở một mức độ nào đó, cần những nguyên tắc ấy, không để túi tiền nhà tài trợ cầm tay, không để yêu ghét cá nhân làm lệch dữ kiện. Nhưng từ cái “trung lập nghề nghiệp” đó trượt sang “trung lập mọi thứ” chỉ mấy bước. Gặp một câu chuyện mà ai tỉnh táo cũng nhìn ra được kẻ mạnh đang áp bức người yếu, mà nhà báo vẫn cố giữ cùng một giọng “bênh cả hai bên”, như thể giữa người cầm dùi cui và người bị đánh là hai phe ngang hàng, thì đó không còn là giữ khoảng cách công bằng nữa. Đó là đứng ngoài và giả vờ trung lập.
Tóm lại, có hai loại “trung lập”. Trung lập với quyền lợi và cảm xúc riêng của mình để phục vụ sự thật tử tế hơn – loại này là chuyên nghiệp. Còn trung lập kiểu quay lưng trước bất công – gọi thế nào thì gọi, vẫn rất gần với đồng lõa.
Độc giả có “trung lập” không
Trách nhiệm không chỉ nằm ở tay người cầm bút. Bởi chữ “trung lập” mà báo chí cứ phải treo trên đầu, một phần bị định hình bởi nhu cầu người đọc.
Nhiều người nói: “Tôi chỉ cần báo chí trung lập thôi.” Nghe qua tưởng như tiếng nói của lý trí. Nhưng nếu hỏi kỹ thêm một câu, đôi khi nó có nghĩa: “Đừng viết gì làm thế giới quan của tôi quá khó chịu. Đừng bắt tôi phải chọn đứng về phía nào. Tôi muốn đọc tin mà vẫn ngủ ngon giấc.”
Thế là tờ báo “lý tưởng” trong mắt không ít người là tờ báo nói bằng giọng dịu dàng, tránh mọi chữ gây tranh cãi như “kỳ thị”, “độc tài”, “phát xít. Chỉ cần tường thuật cỡ lưng chừng, để ai đọc xong cũng thấy… mọi chuyện chắc vẫn ổn, tối ngủ thẳng giấc, mai vẫn đi làm, vẫn mua cà phê, vẫn lên mạng cãi nhau.
Khi một tờ báo bị gắn nhãn “thiên lệch” chỉ vì nó dùng đúng chữ cho đúng việc – gọi dối trá là dối trá, gọi bạo lực là bạo lực, gọi độc tài là độc tài – thì cái bị trừng phạt không phải là sai sót nghề nghiệp, mà là mức độ thành thật gây khó chịu.
Ở đây, độc giả cũng sở hữu một kiểu “trung lập đồng lõa” riêng. Thay vì hỏi “bài này có đúng sự thật không?” thì hỏi “bài này có làm mình khó chịu không?” Nền báo chí theo nhu cầu này sẽ phục vụ cho tim óc hay cho cái dạ dày chỉ tiêu hóa sự dễ chịu?
Hậu quả là những tờ báo dám đi tới cùng sự thật, dám lên án những chuyện sai trái, dám gọi tên sự việc bằng những từ không ru ngủ, sẽ mất một phần độc giả “muốn bình yên”. Những tờ báo khéo giữ giọng trung tính, tránh gọi tên sự thật, sẽ có thị trường rộng hơn, thậm chí được tuyên thưởng.
Bàn về trung lập mà chỉ soi một phía – phía nhà báo – thì cũng như xử một vụ đánh nhau mà chỉ gọi một bên lên tòa. Mỗi lần cầm tờ báo lên, bấm vào một đường link, tắt một đài TV, chính độc giả cũng đang bỏ phiếu cho kiểu trung lập nào được sống. Và y như nhà báo, độc giả có hai lựa chọn: trung lập với cái tôi của mình để đi gần sự thật hơn, hay trung lập với bất công để ngủ thẳng giấc.
“Trung lập” trong lịch sử
Thời Hitler mới lên, báo chí phương Tây không phải mù hay điếc. Họ có tin tức về các vụ bắt bớ, họ biết chuyện trại giam mới mở, trong đó có Dachau – trại tập trung đầu tiên của Đức Quốc xã. Sự khách quan, hay trung lập có điều kiện khiến báo chí chỉ tường thuật đây là nơi giam giữ, “cải tạo” những phần tử nguy hiểm, là trại giam tù chính trị, là biện pháp lập lại “trật tự”, thay vì phơi bày nó như mầm mống của một cỗ máy diệt chủng. Người đọc vì thế không cảm nhận được mức độ tội ác đang từ từ lớn lên.
Theo nhiều nghiên cứu về báo chí thời kỳ đó, vấn đề không phải là báo chí hoàn toàn im lặng, mà là cách nhiều tờ cơ quan truyền thông chọn từ, bằng giọng điệu trung tính, lịch sự, né những từ gợi mức độ khủng khiếp thật sự của trại tập trung. Sự “trung lập hóa” đã khiến một phần báo giới thất bại trong trách nhiệm gióng chuông cho công chúng.
Song song đó, cũng có những tờ báo chủ động không giả vờ “đứng giữa”. Ngay tại Munich, tờ Münchener Post dành nhiều năm liền để điều tra và cảnh báo về Hitler. Họ đăng phóng sự vạch trần bạo lực, tài chính mờ ám và chủ trương bài Do Thái của đảng Quốc xã. Họ bị đóng cửa, tòa soạn bị đập phá, nhà báo bị tống vào Dachau. Họ phải trả giá cho lương tâm nghề nghiệp khi không chọn “trung lập” mà chọn đứng về phía sự thật và nạn nhân.
Tương tự, báo chí của những cộng đồng là mục tiêu đàn áp cũng không hề có cái xa xỉ “trung lập cho nhẹ nhàng”. Báo Do Thái như tờ The Forward gọi Holocaust đúng là diệt chủng, không bọc đường. Báo da đen tại Mỹ, từ thế kỷ 19, đã gọi lynching là “murder” – giết người – chứ không tô vẽ bằng những chữ “tự xử”, “phẫn nộ của cộng đồng” như nhiều tờ báo da trắng thời Jim Crow từng làm. Họ hiểu nếu mình nói lửng lơ, thì chính người của cộng đồng mình sẽ tiếp tục bị treo trên cây. Không có “trung lập”, chỉ có hoặc là đứng về phía sống còn của cộng đồng, hoặc là để ngôn ngữ kéo mình nghiêng sang phía kẻ giết người. Mỗi lần tránh gọi tên tội ác cho rõ ràng là thêm thời gian cho tai họa lớn lên.
Ngay tại Hoa Kỳ, lịch sử phong trào dân quyền cũng cho thấy báo chí đã phải lựa chọn. Nhiều tờ báo địa phương ban đầu đưa tin biểu tình đòi quyền bầu cử, chống phân biệt chủng tộc bằng giọng coi đàn áp là cách “vãn hồi trật tự”. Nhưng rồi cũng có những tòa soạn chấp nhận đăng bài điều tra bạo lực của chính quyền, để rồi bị kiện tơi bời – như vụ New York Times v. Sullivan nổi tiếng. Chính nhờ những vụ kiện ấy, Tối cao Pháp viện Mỹ mở rộng tiêu chuẩn bảo vệ báo chí khi đưa tin về quan chức, tạo ra một không gian tự do hơn cho việc chỉ trích quyền lực.
Trung lập thời Trump
Nếu chuyện Đức Quốc xã có vẻ xa như một bài học lịch sử, thì thời đại Trump là bài kiểm tra ngay trước mắt.
Ngay từ đầu đã rõ, đây không phải kiểu tổng thống “ồn ào cho vui” rồi đâu lại vào đó. Đây là người gọi báo chí là “kẻ thù của nhân dân”, xem sự thật như món hàng có thể đổi nhãn mỗi sáng, và liên tục thử độ đàn hồi của luật pháp – nghĩa là đụng vào tận gốc những trụ cột của nền dân chủ: báo chí, tòa án, bầu cử.
Vậy mà suốt một thời gian dài, không ít cơ quan truyền thông lớn vẫn chọn cách nói “vòng”. Mức độ nguy hiểm đối với thể chế dân chủ hoặc bị nhét vào đoạn giữa bài, hoặc được nhắc qua loa như chi tiết phụ trong bản tin về… thời tiết chính trị.
Lý do cũng dễ đoán. Gọi đúng tên sự việc sẽ khiến một nửa nước Mỹ đang thần tượng Trump gắn cho họ cái nhãn thiên lệch, dẫn đến nguy cơ mất khán giả, độc giả, mất thân chủ. Giữ giọng “trung lập” chắc chắn ít mất lòng hơn. Chỉ có điều, cái “trung lập” ấy không phải là trung thực, và càng không vô hại. Nó giống như thấy nhà cháy mà cứ khuyên nhau “nhỏ nhẹ, từ tốn, đừng làm hàng xóm hoảng hốt”, rồi lẳng lặng rút ống nước chữa cháy.
Trong thời Trump, khi một người nắm quyền công khai tấn công báo chí, tấn công đối thủ chính trị, liên tục chọn cộng đồng di dân làm vật tế thần, báo chí có nên tiếp tục kể lại bằng giọng “trung lập” như mọi nhiệm kỳ bình thường khác? Hay lúc này, gọi đúng tên mức độ nguy hiểm mới là trách nhiệm tối thiểu, và mọi cố gắng “cho cân hai bên” hay “làm dịu giọng” rốt cuộc chỉ là một hình thức đồng lõa khoác nhãn “trung lập”.
Cũng vậy, làm báo ngày nay không thể chỉ dừng lại ở việc xếp dữ kiện lên cho đầy trang. Thông tin là dữ kiện, có thể trung lập. Tri thức thì không. Tri thức là thông tin đi qua chất xám, đặt vào bối cảnh, đi kèm hiểu biết đạo đức căn bản, để người đọc nhận ra cái giá trị thật sự đang được đem lên bàn cân. Báo chí chỉ dừng ở chỗ đổ dữ kiện ra là chưa đủ. Trong những thời khắc hiểm nguy như hiện nay, công việc của báo chí là biến dữ kiện thành tri thức đi kèm trách nhiệm lương tâm – để người đọc không chỉ “biết chuyện gì đã xảy ra”, mà còn hiểu chuyện ấy có ý nghĩa gì đối với công lý và nền dân chủ mà họ đang sống trong đó.
Chúng tôi “chọn phía”
Với những ai nói rằng “Bài viết trên Việt Báo thiếu trung lập, thiên hẳn về một phía”, ở một nghĩa nào đó, bạn nói đúng. Chúng tôi không còn cố tỏ ra đứng ngoài mọi chuyện nữa.
Chúng tôi ngả hẳn về phía những người đang bị dồn vào chân tường: phía đứa bé năm tuổi bị ICE kéo ra khỏi nhà đưa vào trại giam; phía bà mẹ – nhà thơ bị xử bắn ngay trên đường phố; phía anh thợ cắt tóc người Venezuela bị ICE bắt và trục xuất thẳng sang nhà tù khét tiếng CECOT ở El Salvador; phía anh y tá bị mười phát đạn chết giữa ban ngày; phía những nạn nhân Epstein bị biến thành đồ chơi cho kẻ có quyền lực; phía cộng đồng tị nạn bị tước quy chế bảo vệ, đối mặt trục xuất; phía những tòa soạn, cơ quan giáo dục bị kiện tụng, bóp nghẹt chỉ vì dám mở miệng.
Đó là kiểu “chọn phía” để chúng tôi có thể ngủ yên, dù giấc ngủ ngắn hơn và thân chủ, thân hữu ít hơn. Chúng tôi đứng về phía sự kiện đã được kiểm chứng, phía lương tâm mình còn chịu được, và phía những người không có phương tiện để tự lên tiếng cho họ. Giữa một thời bất công, nếu buộc phải chọn, thì anh em chúng tôi chọn phía của sự thật và phía của những người đang gánh phần thiệt. Còn ai vui, ai giận, ai tẩy chay – chỉ là cái giá phải trả đi cùng chuyến tàu thời đại này.
Trung lập, nếu hiểu là không bịa đặt, không dấu diếm, không để túi tiền điều khiển, không sợ mất lòng khi nói lên điều phải nói - là thứ trung lập chúng tôi trân trọng. Nhưng “trung lập”, nếu được dùng như một tấm khiên để chặn nhà báo khỏi phải gọi đúng tên bất công, để độc giả khỏi phải nhìn vào hiện thực xã hội hay lương tri của thời đại mình, thì đó không còn là phẩm chất nghề nghiệp. Đó là chọn đứng bên lề, khoanh tay nhìn người khác bị chèn ép, nhìn lịch sử đi qua mà thờ ơ không ghi chép đúng.
Sau từng ấy năm làm báo, nếu có điều gì cần giữ lại, chắc chỉ là nguyên tắc này: không trung lập với cái xấu, với cái ác. Còn ai muốn gọi đó là “thiên về một phía” hay “chọn phe” xin cứ việc. Chúng tôi chấp nhận mang nhãn đó, miễn là khi ngẩng đầu lên còn thấy mình đứng hẳn về phía những giá trị nhân bản – và về phía những con người cụ thể đang cần được nhắc đến vào lúc họ bị quyền lực bôi xóa.
Nina Hòa Bình Lê
*New York Times Co. v. Sullivan (1964) là án lệ Tối cao Pháp viện Mỹ buộc quan chức công quyền khi kiện báo chí tội phỉ báng phải chứng minh báo chí cố ý nói sai hoặc coi thường sự thật, qua đó bảo vệ mạnh hơn quyền chỉ trích chính quyền của báo chí.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình