Sự kiềm chế về mặt địa chính trị của Bắc Kinh hoàn toàn là một phần của ván cờ dài hạn.
LỜI GIỚI THIỆU:
Tác giả Ryan Hass viết bài này vài ngày trước khi Trump đến Bắc Kinh gặp Tập Cận Bình. Nhận định của ông khá chính xác. Trong thời gian họp thượng định Chủ Tịch Tập Cận Bình đề cặp đến lý thuyết Thucydides —thường được biết đến rộng rãi là Bẫy Thucydides—là một khái niệm địa chính trị cho rằng khi một cường quốc đang trỗi dậy, ám chỉ là Trung Quốc, đe dọa soán ngôi một cường quốc thống trị đã thiết lập vị thế, ám chỉ là Hoa Kỳ, những căng thẳng mang tính cấu trúc nảy sinh từ đó sẽ khiến cho chiến tranh giữa hai bên trở nên rất dễ xảy ra.
Mặc dầu ông Tập không nêu đích danh Hoa Kỳ, Tổng Thống Trump thừa nhận Chủ Tịch Tập nói đúng và Hoa Kỳ là một quốc gia đang suy thoái (declining nation). Trên Truth Social, Trump viết rằng Tập đã "đúng 100%" khi lưu ý rằng Hoa Kỳ là một quốc gia đang trên đà suy thoái, đồng thời đổ hoàn toàn trách nhiệm lên ban lãnh đạo của chính quyền tiền nhiệm Joe Biden. Tuy nhiên, bản thân ông Tập đã không nêu đích danh một Tổng thống Hoa Kỳ cụ thể nào khi đề cập đến khái niệm này.
Những cuộc tranh luận về việc Hoa Kỳ đang đối mặt với sự suy thoái lặp đi lặp lại trong lịch sử nước Mỹ, đặc biệt vào những giai đoạn bất ổn kinh tế, phân cực chính trị và các thách thức địa chính trị ngày càng gia tăng.
Lịch sử của cuộc tranh luận này nổi bật trong một số giai đoạn trọng yếu:
• Thập niên 1970 và 1980: Đây là thời kỳ đỉnh cao của chủ nghĩa suy thoái (declinism). Hoa Kỳ đã phải chật vật đối phó với Chiến tranh Việt Nam, sự sụp đổ của hệ thống tiền tệ Bretton Woods, cuộc khủng hoảng dầu mỏ năm 1973, cùng sự cạnh tranh kinh tế ngày càng tăng từ Nhật Bản.
• Giai đoạn hậu Khủng Hoảng Tài Chính 2008: Đánh dấu bằng lo ngại mới về sự suy giảm tầm ảnh hưởng toàn cầu của Hoa Kỳ và sự trỗi dậy của Trung Quốc.
• Thập niên 2020: Tình trạng phân cực nội bộ, nợ công tăng khủng khiếp (hiện tại tương đương với 120% của tổng sản lượng nội địa), cách biệt giầu nghèo ngày càng mở rộng, khủng hoảng tài chánh (ngân sách quốc gia thiếu hụt, thâm thủng mậu dịch, mất niềm tin của người tiêu thụ) và những biến động trong cục diện toàn cầu đã tiếp sức cho các cuộc tranh luận đang diễn ra về sự ổn định của các thể chế Hoa Kỳ.
The Atlantic là một tạp chí và nhà xuất bản lớn của Mỹ, được thành lập vào năm 1857. Tạp chí này nổi tiếng với phong cách chuyên nghiệp và chuyển tải tin tức đáng tin cậy. Phần sau đây là của Ryan Hass.
oo0oo
Donald Trump và Tập Cận Bình họp thượng đỉnh tại Bắc Kinh trong hai ngày
14 và 15 tháng Năm, 2026.
14 và 15 tháng Năm, 2026.
Trong bối cảnh Hoa Kỳ hiện đang bị chia rẽ sâu sắc bởi chính trị nội bộ, làm phật ý các đồng minh, và một lần nữa lại bị cuốn vào cuộc chiến tại Vùng Vịnh Ba Tư, đây dường như là thời điểm thuận lợi để Trung Quốc nắm lấy vai trò lãnh đạo toàn cầu. Tuy nhiên, Bắc Kinh lại tránh việc tận dụng những xung đột này bằng cách đưa ra một lập trường công khai mạnh mẽ. Thay vì đối đầu với Hoa Kỳ thông qua việc bảo vệ Iran—một đối tác chiến lược lâu năm trong khu vực—Trung Quốc chỉ cung cấp sự hỗ trợ gián tiếp và phần lớn vẫn đứng ngoài cuộc.
Sự kiềm chế của Trung Quốc không nên bị coi là dấu hiệu của sự yếu kém. Ngược lại, quốc gia này đang chờ đợi thời cơ, tự định vị mình như là sự lựa chọn sẵn sàng để lấp đầy khoảng trống lãnh đạo một khi Hoa Kỳ suy thoái. Các nhà lãnh đạo Trung Quốc đang nỗ lực định hình một thế giới mà trong đó sự thống trị của họ không xuất hiện như một thắng lợi mang tính đỉnh điểm trước các lợi ích của phương Tây, mà như một thực tế hiển nhiên.
Trong các cuộc trò chuyện riêng tư lẫn những bài viết công khai, các nhà lãnh đạo Trung Quốc cùng đội ngũ cố vấn của họ thường mô tả nước Mỹ là một cường quốc "đang suy thoái nhưng đầy nguy hiểm"—một thế lực đang ở giai đoạn xế chiều, dễ bùng phát những hành động hung hăng với hy vọng chặn đứng đà trượt dốc của chính mình. Ngay từ thập niên 1990—thời điểm đỉnh cao của thế lực đơn cực do Hoa Kỳ nắm giữ—các học giả Trung Quốc đã bắt đầu xây dựng những lý thuyết về sự suy tàn của nước Mỹ. Wang Huning—khi ấy vẫn còn là một học giả ít tên tuổi—đã được thôi thúc viết nên cuốn sách *Nước Mỹ chống lại chính Nước Mỹ* (America Against America) sau chuyến du hành xuyên suốt Hoa Kỳ; trong tác phẩm này, ông mô tả một quốc gia đang bị bủa vây bởi tình trạng xã hội ly tán, bất bình đẳng và hệ thống chính trị rối loạn. Bàng hoàng trước những vấn nạn của đất nước này—bao gồm tình trạng vô gia cư, nghiện ngập ma túy, bạo lực sắc tộc, chia rẽ xã hội và chất lượng giáo dục thấp kém—Wang Huning đã đi đến kết luận rằng nước Mỹ đang chứa đựng ngay trong lòng mình những mầm mống dẫn đến sự tự hủy diệt.
Hiện nay, ông Wang là thành viên của Ủy Ban Thường Vụ Bộ Chính Trị gồm bảy người—đỉnh cao quyền lực trong Đảng Cộng Sản Trung Quốc. Ông cũng là cố vấn thân cận của Chủ Tịch Trung Quốc Tập Cận Bình và là kiến trúc sư chủ chốt định hình các kế hoạch chiến lược của đất nước này. Những chủ đề mà ông Wang đã nhận diện từ nhiều thập kỷ trước—sự xuống cấp về mặt xã hội, bất bình đẳng kinh tế và sự tê liệt về chính trị tại Mỹ—đóng vai trò cốt yếu trong câu chuyện chính thức mà Trung Quốc xây dựng về Hoa Kỳ.
Chính vì lẽ đó, Trung Quốc tin rằng con đường chắc chắn nhất để vươn tới quyền lực trên trường quốc tế không nằm ở sự đối đầu trực diện, mà nằm ở sự kiên nhẫn. Tại sao Bắc Kinh lại phải mạo hiểm lao vào một cuộc chiến tranh nóng, hay thách thức vai trò lãnh đạo của Mỹ tại Trung Đông hay bất cứ nơi nào khác, trong khi chính Hoa Kỳ đang hiển nhiên tự làm suy yếu mình trên cả ba phương diện: quân sự, tài chính và chính trị? Do đó, sứ mệnh của Trung Quốc không phải là chớp lấy thời cơ nhất thời, mà là đặt nền móng vững chắc cho tương lai mà họ mong muốn kiến tạo.
Điều này đồng nghĩa với việc củng cố Đảng Cộng Sản thông qua việc giảm thiểu sự dễ bị tổn thương của đất nước trước các áp lực từ bên ngoài. Tự lực cánh sinh chính là sợi chỉ đỏ xuyên suốt trong kế hoạch 5 năm gần nhất của Đảng. Trung Quốc đang nỗ lực đảm bảo rằng quốc gia này ngày càng ít phụ thuộc vào thế giới—và ngược lại, thế giới sẽ ngày càng phụ thuộc nhiều hơn vào Trung Quốc. Nhờ vào nguồn vốn đầu tư và các khoản trợ cấp lớn từ nhà nước, các doanh nghiệp Trung Quốc đang vững bước vươn lên trên chuỗi giá trị công nghiệp ở nhiều lĩnh vực khác nhau, bao gồm xe điện, năng lượng sạch và cơ sở hạ tầng viễn thông. Nhà nước cũng đang đẩy mạnh phát triển các giải pháp thay thế nội địa cho những công nghệ nước ngoài, chẳng hạn như chất bán dẫn, phần mềm và máy bay. Tham vọng này không chỉ đơn thuần là giành lấy thị phần, mà còn nhằm vô hiệu hóa những nỗ lực từ bên ngoài hòng kìm hãm sự trỗi dậy của Trung Quốc thông qua việc hạn chế quyền tiếp cận các nguồn tài nguyên và vật liệu thiết yếu.
Trung Quốc đang âm thầm chuẩn bị cho một kỷ nguyên mà ở đó, với trọng lượng kinh tế và năng lực công nghệ vượt trội, quốc gia này sẽ trở thành tâm điểm trọng yếu trong các vấn đề toàn cầu. Các nhà lãnh đạo Trung Quốc đang nỗ lực kiến tạo một thế giới vận hành chủ yếu dựa trên trí tuệ nhân tạo của Trung Quốc, được tiếp sức bởi các công nghệ năng lượng sạch của Trung Quốc, và nơi mà các ứng dụng máy tính của Trung Quốc giúp nâng cao hiệu quả trong các lĩnh vực y tế, giáo dục, đào tạo nghề nghiệp và quản trị trên khắp toàn cầu.
Chiến lược kinh tế này hoàn toàn là một phần trong tầm nhìn địa chính trị vĩ đại. Thay vì lật đổ trật tự quốc tế hậu Thế chiến II một cách trực diện, Bắc Kinh đang nỗ lực điều chỉnh trật tự này sao cho phản ánh rõ nét hơn những ưu tiên của Trung Quốc. Các nhà lãnh đạo Trung Quốc từ lâu đã lập luận rằng trật tự quốc tế hiện hành chỉ phản ánh một cách hạn hẹp các ưu tiên của phương Tây—và rằng phần còn lại của thế giới quan tâm nhiều hơn đến tăng trưởng kinh tế, thay vì những cái gọi là "các giá trị phổ quát" hay quyền tự do cá nhân. Với tư cách vừa là một cường quốc, vừa là một quốc gia vẫn tự coi mình thuộc về thế giới đang phát triển, Trung Quốc hiển nhiên nhận thấy mình đang ở một vị thế thuận lợi để dẫn dắt một trật tự toàn cầu mới.
Tương tự, Bắc Kinh cảm thấy bất bình trước mạng lưới liên minh an ninh của Mỹ, coi đó là những thỏa thuận được thiết lập nhằm gây bất lợi cho Trung Quốc. Thay vào đó, giới lãnh đạo Trung Quốc lập luận rằng các liên minh an ninh chỉ là tàn dư của Chiến tranh Lạnh—những cấu trúc vốn thiên về chia rẽ và làm leo thang căng thẳng hơn là giải quyết các thách thức an ninh thực tế. Thay vì phải xoay xở trong một thế giới mà Washington ngự trị ở vị trí trung tâm của một mạng lưới liên minh trải dài khắp châu Á và các khu vực khác, Bắc Kinh lại mong muốn các quốc gia ưu tiên những lợi ích vật chất hơn là sự tương đồng về hệ tư tưởng. Giới lãnh đạo Trung Quốc tin rằng cách tiếp cận này sẽ cho phép họ soán ngôi Mỹ để vươn lên chiếm giữ vị trí trung tâm trong một bản đồ mới của các mối quan hệ đối tác mang tính thực dụng.
Trung Quốc đã tuân thủ chiến lược này với một kỷ luật đáng nể. Tuy nhiên, các kế hoạch này lại dựa trên những giả định rất dễ bị chứng minh là sai lầm. Trung Quốc đang đặt cược rằng đà suy thoái của nước Mỹ sẽ tiếp diễn. Thế nhưng, Hoa Kỳ từng vươn lên mạnh mẽ sau những giai đoạn chia rẽ và hoài nghi bản thân đầy cam go trong quá khứ (chẳng hạn như sau vụ bê bối Watergate và Chiến tranh Việt Nam), và hoàn toàn có thể làm được điều đó một lần nữa.
Chương trình nghị sự kinh tế dựa trên xuất khẩu của Bắc Kinh cũng có thể sẽ chạm tới giới hạn của mình. Khi các doanh nghiệp Trung Quốc dần lấn lướt các đối thủ cạnh tranh trên ngày càng nhiều lĩnh vực công nghiệp, chính phủ các nước khác đang phản ứng bằng cách dựng lên các rào cản nhằm bảo vệ các nhà sản xuất trong nước—điển hình là tại Hoa Kỳ, Liên minh Châu Âu, Ấn Độ, Indonesia, Mexico và nhiều nơi khác.
Thay vì đóng vai trò như một thỏi nam châm thu hút các quốc gia khác xích lại gần hơn, cỗ máy xuất khẩu khổng lồ của Trung Quốc rốt cuộc lại có nguy cơ hủy hoại các ngành công nghiệp trên khắp thế giới phát triển, đồng thời châm ngòi cho những sự bất mãn và giận dữ đối với Trung Quốc trong quá trình đó.
Giả định của Bắc Kinh cho rằng các quốc gia láng giềng sẽ trở nên phục tùng hơn khi ngày càng phụ thuộc về kinh tế vào Trung Quốc cũng là điều đáng để xem xét kỹ lưỡng. Bất chấp năng lực quân sự đầy uy thế và trọng lượng kinh tế ngày càng gia tăng của Bắc Kinh, Tokyo và Đài Bắc vẫn kiên quyết phản kháng trước tầm nhìn của Trung Quốc về việc kiểm soát Đài Loan, quần đảo Senkaku/Điếu Ngư cùng các vùng biển lân cận. Nếu các quốc gia châu Á khác cũng đồng loạt bất tuân những đòi hỏi phục tùng từ phía Bắc Kinh, thì chiến lược "kiên nhẫn" của Trung Quốc sẽ bắt đầu trở nên kém vững chắc hơn đôi chút.
Trong khi đó, phần lớn nền kinh tế nội địa của Trung Quốc đang gặp nhiều khó khăn. Những khoản đầu tư mạnh tay của Bắc Kinh vào lĩnh vực sản xuất và công nghệ đã giúp nước này chiếm ưu thế trong các ngành này, nhưng đồng thời cũng tạo ra một vòng xoáy giảm phát—trong đó nguồn cung hàng hóa vượt xa nhu cầu. Tốc độ tăng trưởng đang chậm lại. Nợ nội địa ngày càng chồng chất. Quá trình chuyển đổi sang một nền kinh tế tiên tiến và thâm dụng công nghệ hơn đang tạo ra những căng thẳng xã hội, bao gồm cả tỷ lệ thất nghiệp trong giới trẻ ở mức cao kỷ lục. Những thành tựu về tuổi thọ và tỷ lệ sinh giảm sút của quốc gia này cũng báo hiệu một cuộc khủng hoảng nhân khẩu học, trong đó số lượng người trong độ tuổi lao động sẽ ngày càng ít đi, trong khi phải gánh vác trách nhiệm nuôi dưỡng một lượng người nghỉ hưu ngày càng đông đảo. Những xu hướng này đang làm phức tạp thêm các kế hoạch của Trung Quốc về tăng trưởng kinh tế và an ninh quốc gia.
Tuy nhiên, giới lãnh đạo Trung Quốc vẫn tin tưởng rằng những thách thức mà nước Mỹ đang phải đối mặt còn nghiêm trọng hơn những khó khăn của chính họ. Họ đang đặt một canh bạc dài hạn với niềm tin rằng Hoa Kỳ đang tự đẩy nhanh đà suy thoái của chính mình—một sự suy thoái sẽ tạo tiền đề cho Trung Quốc nắm giữ một vai trò trung tâm và quyền lực hơn trong trật tự thế giới mới. Liệu canh bạc này có thành công hay không, điều đó phụ thuộc một phần không nhỏ vào những bước đi tiếp theo của Hoa Kỳ.
NQK lược dịch
*Ryan Hass hiện là Giám Đốc của China Center kiêm Chủ Nhiệm về nghiên cứu Đài Loan tại Brookings Institution. Từ năm 2013 đến năm 2017, ông đảm nhiệm chức vụ giám đốc phụ trách Trung Quốc, Đài Loan và Mông Cổ tại Hội Đồng An Ninh Quốc Gia.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình