Trong tiếng Việt có một dấu nhỏ xíu gọi là dấu mũ. Nó nằm trên đầu một số chữ cái, trông giống như một mái nhà tí hon. Khi chữ "o" đội dấu mũ, nó trở thành "ô". Khi chữ "công" có dấu mũ, nó là công lý. Khi mất dấu mũ, nó thành "cong", bị vẹo, bị bẻ, bị uốn cho lệch đi.
Vừa qua, tại Hoa Kỳ, có một sự việc xảy ra khiến tôi nghĩ rất nhiều về dấu mũ này. Cụ thể là về việc mất nó.
Câu chuyện như sau. Năm 2024, ông Donald Trump, hết nhiệm kỳ một, lúc đó chưa làm Tổng thống nhiệm kỳ hai, đệ đơn kiện Sở Thuế vụ Hoa Kỳ, đòi 10 tỷ đô la tiền bồi thường. Lý do là vì một nhân viên IRS tên Charles Littlejohn đã làm rò rỉ 15 năm tờ khai thuế của ông cho báo The New York Times và ProPublica. Nhờ vụ rò rỉ đó mà cả nước Mỹ biết rằng trong các năm 2016 và 2017, ông Trump đóng thuế liên bang vỏn vẹn 750 đô la mỗi năm. Bảy trăm năm mươi đô la. Một người làm việc tại quán McDonald's có thể đóng nhiều hơn thế.
Ông Trump không thích chuyện đó được công khai. Cũng dễ hiểu. Ông kiện đòi 10 tỷ. Ông Littlejohn thì đã bị kết án năm năm tù vào tháng 1 năm 2024.
Sau đó, tháng 1 năm 2025, ông Trump trở thành Tổng thống Hoa Kỳ. Tức là ông trở thành lãnh đạo của chính cái chính phủ mà ông đang kiện. Đây là một tình huống pháp lý hơi khó xử, vì về mặt kỹ thuật, ông đang kiện chính mình. Nhưng đừng lo. Tình huống khó xử này được giải quyết vào ngày 18 tháng 5 năm 2026.
Ngày hôm đó, ông Trump rút đơn kiện. Cùng ngày, Bộ Tư pháp của ông Trump tuyên bố thành lập một quỹ trị giá 1,776 tỷ đô la để bồi thường cho ông và cho những người mà ông cho rằng đã bị nhắm sai bởi chính quyền trước. Quỹ này được đặt tên rất hùng hồn là Quỹ Chống Vũ-khí-hóa.
Hãy dừng lại một chút. Tôi muốn bạn đọc lại câu vừa rồi.
Ông kiện chính phủ đòi 10 tỷ. Ông trở thành chính phủ. Chính phủ của ông trả ông 1,776 tỷ. Chính phủ của ông tuyên bố rằng đây là vì lợi ích của nhân dân Mỹ.
Người công bố quyết định này là ông Todd Blanche, Quyền Bộ trưởng Tư pháp. Một chi tiết nhỏ về ông Blanche. Trước khi vào Bộ Tư pháp, ông Blanche là luật sư hình sự riêng của ông Trump. Tức là người bào chữa cho ông Trump trong các vụ án hình sự ngày xưa, giờ đại diện cho chính phủ Mỹ ký thỏa thuận trả 1,776 tỷ cho ông Trump.
Tôi nghĩ trong tiếng Anh có một thành ngữ về vụ này. Có khi là "many hats". Một người đội nhiều cái mũ. Vấn đề là khi một người đội ba cái mũ cùng lúc trong cùng một vụ việc, bạn không còn biết cái mũ nào đang nói chuyện với bạn nữa. Mũ luật sư của Trump? Mũ Bộ trưởng Tư pháp? Hay mũ "đại diện nhân dân Mỹ"? Có lẽ cả ba mũ cùng gật đầu một lúc.
Con số 1,776 tỷ cũng đáng nói. Đây không phải con số ngẫu nhiên. Năm 1776 là năm Hoa Kỳ tuyên bố độc lập khỏi nước Anh, năm khai sinh của nền cộng hòa, năm của câu "tất cả mọi người sinh ra đều bình đẳng". Có người ở Bộ Tư pháp đã ngồi xuống và quyết định rằng quỹ bồi thường cho Tổng thống và bạn bè ông phải có con số chính xác mang tính biểu tượng cao quý này. Tôi tưởng tượng cảnh đó. Một căn phòng có máy lạnh. Vài người mặc ‘vest’. Một bảng trắng. Có người nói: "Một tỷ tám trăm thì sao?" Có người khác đáp: "Không, phải đúng 1,776. Để có chất thơ." Cả phòng gật đầu.
Cong, một dấu mũ rơi xuống.
Nhưng phần thú vị nhất của câu chuyện không nằm ở số tiền. Nó nằm trong một tài liệu phụ lục được tiết lộ vào ngày hôm sau, 19 tháng 5 năm 2026. Phụ lục này, do báo Politico công bố đầu tiên, có một câu mà tôi sẽ trích lại đây bằng tiếng Việt cho dễ hiểu.
Phụ lục viết rằng các tờ khai thuế liên bang đã nộp bởi Tổng thống, các thành viên gia đình ông, Tổ chức Trump, các quỹ tín thác liên quan, các công ty mẹ, các công ty chị em, các công ty liên kết và các công ty con, đã nộp trước ngày có hiệu lực của thỏa thuận này, được bảo vệ khỏi mọi và tất cả các yêu cầu mà Sở Thuế vụ lẽ ra đã có thể đưa ra.
Tức là, nói nôm na: tờ khai thuế của ông Trump trong quá khứ, bao nhiêu năm cũng được, sẽ không bao giờ bị Sở Thuế vụ kiểm tra hay truy thu nữa. Nếu có nợ thuế, không phải trả. Nếu có khai gian, không bị phạt. Nếu có sai sót, không ai được hỏi. Mọi và tất cả. Đó là từ ngữ trong tài liệu.
Bây giờ chúng ta hãy đi sang phía bên kia của đường phố. Ở đó có một người. Hãy gọi cô ấy là Chị Mary. Chị Mary là một bà mẹ đơn thân ở Tunica, bang Mississippi. Chị làm việc trong một nhà hàng nhỏ. Năm ngoái, chị kiếm được 22.000 đô la. Chị có hai đứa con. Chị nộp đơn xin Tín thuế Thu nhập Lao động, gọi tắt là EITC, một chương trình hỗ trợ người lao động thu nhập thấp được lập ra từ năm 1975 để đảm bảo người làm việc nghèo không bị thuế đẩy xuống dưới ngưỡng nghèo đói.
Chị Mary có thể bị kiểm toán không?
Theo báo cáo của Trung tâm Truy cập Dữ liệu của Đại học Syracuse, gọi tắt là TRAC, công bố tháng 1 năm 2023: trong năm 2022, cứ 1.000 người có thu nhập dưới 25.000 đô la nộp tờ khai, có 12,7 người bị kiểm toán. Trong khi đó, cứ 1.000 người nộp thuế ở tất cả các mức thu nhập khác, chỉ có 2,3 người bị kiểm toán. Người nghèo bị kiểm toán nhiều gấp 5,5 lần người khác.
Tác giả báo cáo, giáo sư Susan B. Long của Trường Quản lý Whitman, có một câu trích dẫn mà tôi nghĩ đáng được khắc lên đá. Bà nói rằng Sở Thuế vụ chọn người thu nhập thấp để kiểm toán vì họ là "trái cây ở cành thấp." Nguyên văn: low-hanging fruit. Dễ với tới. Dễ hái.
Tôi đọc câu đó và suy nghĩ một lúc. Trái cây ở cành thấp. Đây là cách một cơ quan thuế của một nước cộng hòa hiện đại mô tả công dân nghèo của chính mình. Không phải bằng giọng độc ác, mà bằng giọng kỹ thuật, như một nhà nông học mô tả cây cam. Cành thấp dễ hái hơn cành cao. Cành cao có sâu, có lá, có cành gai. Cần thang. Cần găng tay. Cần người làm vườn được trả lương cao. Tốt hơn là cứ hái cành thấp.
ProPublica, một tổ chức báo chí điều tra phi lợi nhuận, đã phân tích dữ liệu IRS từ năm 2011 đến 2018. Kết quả: tỷ lệ kiểm toán người kiếm trên 10 triệu đô la giảm 78%. Người kiếm 1 đến 5 triệu, giảm 81%. Người kiếm 500 nghìn đến 1 triệu, giảm 80%. Còn người nhận EITC, tức Chị Mary và những người như chị, chỉ giảm 34%.
Nói cách khác, người giàu được kiểm toán ít hơn năm phần. Người nghèo vẫn bị kiểm toán gần như cũ. Đến năm 2018, người nhận EITC bị kiểm toán với tỷ lệ gần ngang với 1% người giàu nhất nước Mỹ. Đây là một thành tựu kỳ lạ. Trong toán học của Sở Thuế vụ, một bà mẹ đơn thân kiếm 22.000 đô la và một tỷ phú phố Wall có cùng khả năng nhận được lá thư từ IRS.
Nhưng tài liệu còn cay đắng hơn nữa. Trung tâm Luật Quốc gia về Phụ nữ, trong báo cáo tháng 3 năm 2026, cho biết các quận bị kiểm toán nhiều nhất trên toàn nước Mỹ là các quận đa số người da đen ở vùng nông thôn miền nam, đặc biệt tại Mississippi và Alabama, nơi thu nhập trung bình dưới 30.000 đô la một năm. Trong khi đó, nhóm 1% giàu nhất Hoa Kỳ nợ chính phủ khoảng 163 tỷ đô la tiền thuế chưa nộp, mỗi năm.
Bạn đọc lại câu đó. 163 tỷ. Mỗi năm. Đó là số tiền mà chính những người giàu nhất nước Mỹ không nộp cho ngân khố. Chính phủ Mỹ có thể đi đòi số tiền đó. Nhưng làm vậy thì khó. Tỷ phú có luật sư. Tỷ phú có kế toán. Tỷ phú có tài khoản ở Cayman Islands. Tỷ phú có thể kéo Sở Thuế vụ vào tòa năm này qua năm khác.
Còn Chị Mary thì có gì? Chị có một xấp giấy tờ. Chị có hai đứa con và ca làm tối ở nhà hàng. Chị không có luật sư. Chị thậm chí không biết EITC là viết tắt của gì. Chị chỉ biết rằng nếu chị không nộp giấy đúng hạn, một lá thư sẽ đến.
Và đây là phần mà tôi muốn dừng lại lâu hơn một chút.
Theo Bộ Lao động Hoa Kỳ, Bảng dữ liệu số 30 của Đạo luật Bảo vệ Tín dụng Người tiêu dùng: khi bạn nợ thuế, Sở Thuế vụ không cần lệnh tòa để tịch thu tiền lương của bạn. Không cần thẩm phán. Không cần phiên xử. Họ chỉ cần gửi một lá thư cho chủ thuê của bạn. Chủ thuê phải trừ một phần tiền lương của bạn và gửi cho IRS. Nếu chủ thuê không làm, chủ thuê phải trả thay.
So với một chủ nợ thẻ tín dụng, ai cũng phải ra tòa để đòi tiền bạn, Sở Thuế vụ là một dạng quyền lực gần như tuyệt đối trong đời sống tài chính của một người dân thường ở Mỹ. Họ không cần thuyết phục ai. Họ không cần chứng minh điều gì với một thẩm phán. Một lá thư là đủ.
Bây giờ, hãy đặt hai tài liệu này cạnh nhau. Một bên: ông Trump và gia đình ông được bảo vệ khỏi "mọi và tất cả các yêu cầu mà Sở Thuế vụ lẽ ra đã có thể đưa ra." Bên kia: Chị Mary ở Tunica, Mississippi, mà tiền lương có thể bị tịch thu bởi một lá thư.
Đây là hai loại quan hệ pháp lý hoàn toàn khác nhau với cùng một cơ quan của cùng một chính phủ. Một loại là quan hệ của một người được pháp luật che chở như mái nhà che mưa. Một loại là quan hệ của một người đứng giữa cơn mưa, không mái che, chờ lá thư.
Đây là lúc dấu mũ trên chữ "ô" trở nên quan trọng.
Dấu mũ trong tiếng Việt, nếu bạn để ý, có hình dạng giống hệt một mái nhà nhỏ. Chữ "ô" trong tiếng Việt đội mái che. Khi mái che đó rơi xuống, chữ "ô" thành chữ "o" — trần trụi, không có gì che bên trên. Trong từ "công lý", chữ "ô" giữ cho nghĩa được đứng thẳng: công bằng, công minh, công khai, công cộng. Đó là pháp luật như một thứ chung, một mái nhà chung.
Khi dấu mũ rơi mất, chúng ta có "cong lý". Lý lẽ bị bẻ cong. Pháp luật bị uốn vẹo. Không phải vì có ai đó cố ý đập vỡ nó, mà vì có người đứng dưới mái nhà và có người không.
Và đây là điều cay đắng nhất. Trong tài liệu phụ lục ngày 19 tháng 5 năm 2026, có một chi tiết rất nhỏ mà ít báo chú ý đến. Quỹ Chống Vũ-khí-hóa được mô phỏng theo một quỹ khác, có thật, từ năm 2011: Quỹ bồi thường Keepseagle v. Vilsack, trị giá 760 triệu đô la, do chính quyền Obama lập ra để đền bù cho các nông dân người bản địa Mỹ đã bị Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ phân biệt đối xử có hệ thống trong chương trình cho vay nông trại.
Hãy đọc lại. Quỹ bồi thường người bản địa bị phân biệt đối xử có hệ thống: 760 triệu đô la, cho hàng nghìn người, sau hàng chục năm tranh đấu pháp lý.
Quỹ bồi thường ông Trump và bạn bè: 1,776 tỷ đô la, gấp hơn hai lần, sau một vụ kiện được rút đơn vào đúng ngày quỹ được lập ra.
Đây là mô hình. Đây là khuôn mẫu pháp lý. Đây là cách một nền cộng hòa học hỏi từ chính mình.
Khi tôi đọc dòng đó, tôi nghĩ về một câu hỏi của phóng viên Nancy Cordes của CBS News. Bà hỏi Tổng thống tại Nhà Trắng: liệu ông và gia đình ông có nhận tiền từ quỹ này không? Câu trả lời của Tổng thống có ba phần.
Phần một: "Tôi không làm thỏa thuận này. Họ nói với tôi hôm qua."
Phần hai: "Tôi tin phải có sự bồi thường cho những người đã bị hủy hoại."
Phần ba: "Có những gia đình hoàn toàn bị hủy hoại."
Tôi đồng ý với phần ba. Có những gia đình hoàn toàn bị hủy hoại. Chỉ có điều, tôi không chắc chúng ta đang nói về cùng những gia đình. Tôi nghĩ về một gia đình ở quận Tunica, Mississippi. Mẹ làm nhà hàng. Hai đứa con. Năm ngoái có một lá thư đến. Lá thư yêu cầu chứng minh rằng đứa con thứ hai thực sự sống cùng nhà với mẹ. Lá thư đòi giấy tờ nhà trường. Giấy tờ bác sĩ. Hợp đồng thuê nhà. Hóa đơn điện nước. Lá thư cho 30 ngày.
Người mẹ không trả lời trong 30 ngày, vì cô không nhận được lá thư đúng hạn, cô đã chuyển nhà ba lần năm ngoái. Khi cô nhận được lá thư tiếp theo, đó là thông báo rằng tín thuế EITC của cô đã bị từ chối. Số tiền hoàn lại 4.200 đô la mà cô đã dựa vào để trả tiền thuê nhà mùa hè, không có. Tệ hơn, cô bị đánh dấu trong hệ thống IRS, nghĩa là hai năm tới cô sẽ phải qua các thủ tục xác minh thêm trước khi được nhận EITC.
Đây không phải Chị Mary cụ thể. Tôi đã đặt tên cô ấy. Nhưng câu chuyện này là tổng hợp của hàng nghìn câu chuyện thật được ghi nhận trong các báo cáo của Hiệp hội Hỗ trợ Pháp lý Người nộp thuế Thu nhập Thấp, của Tổ chức Tax Policy Center, của Trung tâm Luật Quốc gia về Phụ nữ.
Hai gia đình. Hai loại lá thư.
Một gia đình nhận được lá thư từ Bộ Tư pháp viết rằng tờ khai thuế của họ được bảo vệ khỏi mọi và tất cả các yêu cầu.
Một gia đình nhận được lá thư từ Sở Thuế vụ yêu cầu chứng minh đứa con thật sự sống cùng nhà.
Cùng một chính phủ. Cùng một cơ quan thuế. Cùng một tuần.
Và đây là chỗ mà tôi nghĩ đến câu nói nổi tiếng của triết gia Pháp Anatole France từ năm 1894: "Pháp luật, trong sự bình đẳng đáng nể của nó, cấm cả người giàu lẫn người nghèo ngủ dưới cầu, ăn xin trên đường phố, và trộm bánh mì." Câu này, theo tôi, có thể được dịch lại cho năm 2026 như sau: Sở Thuế vụ, trong sự bình đẳng đáng nể của nó, có thể tịch thu lương của cả người kiếm 22.000 đô la và người kiếm 1 tỷ đô la. Chỉ có điều, trong thực tế, nó tịch thu lương người kiếm 22.000 nhiều hơn 5,5 lần. Và nó đã ký thỏa thuận không bao giờ tịch thu của một người cụ thể nữa.
Người cụ thể đó hiện đang là chủ của nó.
Tôi muốn kết bài bằng một quan sát nhỏ. Trong câu chuyện này, ai phạm tội, chưa biết. Đó là điều khiến nó hấp dẫn. Ông Trump đệ đơn kiện theo đúng pháp luật. Ông Blanche được bổ nhiệm theo đúng pháp luật. Bộ Tư pháp ký thỏa thuận theo đúng pháp luật. Phụ lục được công bố theo đúng quy trình. Quỹ được lập ra theo đúng thẩm quyền.
Sở Thuế vụ kiểm toán người nghèo theo đúng pháp luật. Sở Thuế vụ tịch thu lương theo đúng Bảng dữ liệu số 30 của Bộ Lao động. Sở Thuế vụ chọn "trái cây ở cành thấp" theo đúng các tiêu chí hiệu quả nội bộ.
Tất cả đều hợp pháp. Không có gì sai. Không có tội phạm nào. Không có ai vi phạm điều luật nào.
Đây là điều khiến nó cong. Pháp luật không bị phá vỡ. Pháp luật chỉ bị uốn. Một dấu mũ rơi xuống ở một nơi, ở một văn phòng ở Washington D.C., và bỗng nhiên 93 dân biểu Hạ viện viết trong hồ sơ tòa rằng đây là "một vụ kiện đồng lõa buộc người dân Mỹ phải bỏ tiền vào túi của ông, và túi của gia đình và bạn bè ông". Còn Thẩm phán Liên bang Kathleen Williams, người được giao vụ này, viết trong lệnh đóng vụ rằng bà đã bị "tước bỏ thẩm quyền". Thỏa thuận chưa bao giờ được ghi vào hồ sơ tòa án chính thức.
Cong là vậy. Không có vết nứt. Không có vết gãy. Chỉ là một đường thẳng bỗng nhiên không còn thẳng nữa.
Và mái nhà, dấu mũ ấy, không bị ai đập. Nó chỉ rơi xuống một bên. Rơi xuống bên có nhà luật sư cũ giờ là Bộ trưởng. Bên có tờ khai thuế được bảo vệ khỏi mọi và tất cả các yêu cầu. Bên có con số 1,776 tỷ được chọn vì chất thơ của nó.
Còn bên kia, ở Tunica, Mississippi, không có mái che. Chỉ có lá thư.
Đó là CONG LÝ.
Ngu Yên
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình