Tòa Roberts hôm nay là một trong những Tối Cao Pháp Viện bảo thủ nhất của Hoa Kỳ trong một thế kỷ. Nhưng lần gần đây nhất Tối Cao Pháp Viện có ảnh hưởng đổi hướng nước Mỹ sâu xa như vậy lại là một tòa cấp tiến: Tòa Warren.
Theo The Economist, Tối Cao Pháp Viện hiện nay, dưới quyền Chánh Án John Roberts, là một trong những tòa bảo thủ nhất trong vòng một thế kỷ. Tòa này đã giới hạn, hoặc lật lại hẳn, nhiều tiền lệ pháp lý lâu đời. Minh họa: Việt Báo.
Khi nói đến quyền lực tại Hoa Kỳ, người ta thường nghĩ trước hết tới Tổng Thống, Quốc Hội, các cuộc bầu cử, hay những cuộc vận động ngoài đường phố. Nhưng trong lịch sử Hoa Kỳ, còn có một quyền lực lặng lẽ âm thầm hơn, mà ảnh hưởng nhiều khi kéo dài hơn cả một đời tổng thống: Tối Cao Pháp Viện.
Chín thẩm phán, được bổ nhiệm trọn đời, có thể chỉ bằng một phán quyết mà đổi đường đi của cả quốc gia. Họ không làm luật theo nghĩa thông thường. Họ không chỉ huy quân đội. Họ không phải ra trước cử tri để xin phiếu. Nhưng họ nói Hiến Pháp có nghĩa gì. Và một khi Tòa đã nói, nước Mỹ thường phải sống theo nghĩa ấy trong nhiều thập niên.
Tối Cao Pháp Viện hiện nay, dưới quyền Chánh Án John Roberts, là một trong những tòa bảo thủ nhất trong vòng một thế kỷ. Tòa này đã giới hạn, hoặc lật ngược lại, nhiều tiền lệ pháp lý lâu đời. Tuy nhiên, theo tờ The Economist, lần gần đây nhất Tối Cao Pháp Viện có sức thay đổi nước Mỹ sâu xa như vậy không phải là một tòa bảo thủ, mà là một tòa cấp tiến: Tòa Warren, dưới quyền Chánh Án Earl Warren, từ năm 1953 tới 1969.
Tòa Warren nhìn vai trò của Tối Cao Pháp Viện theo một nghĩa rộng. Trong thời kỳ ấy, Tòa không chỉ đọc Hiến Pháp như một văn kiện cũ, đóng khung trong quá khứ, mà còn xem Hiến Pháp như một lời hứa chưa được thực hiện trọn vẹn. Từ quyền bình đẳng chủng tộc, quyền bầu cử, quyền của bị cáo hình sự, tới quyền riêng tư, Tòa Warren đã mở rộng ý niệm tự do cá nhân và quyền công dân.
Phán quyết nổi tiếng nhất là Brown v. Board of Education năm 1954, trong đó Tối Cao Pháp Viện bác bỏ chính sách phân biệt chủng tộc trong trường công. Câu “riêng rẽ nhưng bình đẳng,” từng được dùng để biện minh cho chế độ kỳ thị, đã bị đặt xuống. Từ đó, nước Mỹ không còn có thể nhân danh Hiến Pháp để duy trì một nền giáo dục tách trẻ em da đen ra khỏi trẻ em da trắng.
Tòa Warren cũng đặt nền cho nguyên tắc “mỗi người một lá phiếu,” buộc các đơn vị bầu cử phải phản ảnh dân số một cách công bằng hơn. Tòa mở rộng quyền của người bị bắt, quyền được luật sư bênh vực, quyền giữ im lặng trước cuộc thẩm vấn, và giới hạn quyền của chính quyền trong việc xâm phạm đời sống riêng tư. Đối với những người ủng hộ, đó là thời kỳ Tối Cao Pháp Viện kéo nước Mỹ tới gần hơn với lời hứa bình đẳng. Đối với những người chống đối, đó là thời kỳ Tòa đi quá xa vai trò tư pháp của mình.
Tòa Roberts hôm nay cũng đang được nhìn qua cùng một câu hỏi: Tối Cao Pháp Viện đang giải thích Hiến Pháp, hay đang viết lại hướng đi của nước Mỹ?
Trong những năm gần đây, Tòa đã lật lại Roe v. Wade qua phán quyết Dobbs, chấm dứt quyền phá thai được bảo vệ ở cấp liên bang. Tòa cũng lật lại học thuyết Chevron qua vụ Loper Bright, giới hạn quyền của các cơ quan hành pháp liên bang trong việc giải thích luật khi luật mơ hồ. Và trong vụ Trump v. United States, Tòa công nhận một phạm vi miễn tố rộng lớn cho tổng thống đối với các hành vi chính thức khi còn tại chức.
Riêng trong tuần cuối Tháng Sáu 2026, Tòa Roberts cho thấy sức xoay trục ấy một cách rõ rệt hơn nữa. Trên một mặt, Tòa đặt thêm nhiều quyền vào tay Tổng Thống: cho phép Bạch Ốc bãi nhiệm người đứng đầu các cơ quan độc lập, lật lại một tiền lệ đã đứng từ năm 1935; đồng thời mở đường cho chính phủ chấm dứt quy chế bảo vệ tạm thời đối với người Haiti và Syria, thu hẹp cửa tòa trong các tranh chấp di trú. Trên mặt khác, Tòa vẫn giữ lại vài lằn ranh then chốt: không cho ông Trump sa thải Thống Đốc Lisa Cook của Ngân Hàng Dự Trữ Liên Bang, và bác nỗ lực thu hẹp quyền công dân theo nơi sinh.
Cũng trong loạt phán quyết cuối nhiệm kỳ, Tòa cho phép các tiểu bang đếm phiếu khiếm diện gởi đúng ngày bầu cử nhưng tới trễ, đồng thời, Tòa phá bỏ một hàng rào thời hậu Watergate, cho phép bỏ mức giới hạn đảng chính trị có thể chi cho ứng cử viên. Chỉ trong một tuần, bản đồ quyền lực Hoa Kỳ được vẽ lại trên năm mặt trận: Tổng Thống, cơ quan độc lập, di trú, quốc tịch, và bầu cử.
Những phán quyết của Tòa không chỉ là chuyện chữ nghĩa pháp lý. Chúng đi thẳng vào đời sống. Khi quy chế bảo vệ tạm thời bị thu hẹp, người tị nạn chạy trốn chiến tranh, thiên tai, hay khủng hoảng nhân đạo mất đi mái che pháp lý tại Hoa Kỳ. Khi cửa tòa trong các tranh chấp di trú bị khép lại, quyền quyết định rơi nhiều hơn vào tay hành pháp. Khi các cơ quan độc lập dễ bị Bạch Ốc lay chuyển, cách chính phủ điều hành về môi trường, lao động, y tế, tài chánh cũng đổi theo. Và khi Tổng Thống được đặt trong một vòng bảo vệ mới, câu hỏi ai có thể buộc người đứng đầu hành pháp chịu trách nhiệm càng trở nên nặng hơn.
Điểm đáng chú ý là Tòa Warren và Tòa Roberts đứng ở hai cực tư tưởng khác nhau, nhưng lại giống nhau ở một điều: cả hai đều cho thấy Tối Cao Pháp Viện không phải là một định chế đứng ngoài lịch sử. Khi có một đa số vững chắc và một đường hướng pháp lý rõ rệt, Tòa có thể xoay trục quốc gia.
Tòa Warren dùng quyền tư pháp để mở rộng quyền công dân. Tòa Roberts dùng quyền ấy để xét lại nhiều thành quả pháp lý của nửa sau thế kỷ 20. Một bên tin rằng Hiến Pháp phải được đọc như một lời hứa tiến bộ. Bên kia nhấn mạnh văn bản, lịch sử, giới hạn quyền liên bang, và quyền của tiểu bang — tuy trong một số trường hợp lại mở rộng đáng kể quyền của tổng thống.
Vì vậy, câu hỏi “Tối Cao Pháp Viện đã định hình nước Mỹ ra sao?” không chỉ là câu hỏi của sử học. Đó là câu hỏi của hiện tại. Một nền cộng hòa không chỉ được tạo nên bởi những điều viết trong Hiến Pháp, mà còn bởi những người được trao quyền giải thích Hiến Pháp ấy. Cùng một bản văn, qua những con mắt khác nhau, có thể sinh ra những nước Mỹ khác nhau.
Khi Hoa Kỳ chào mừng ngày sinh nhật thứ 250, Tối Cao Pháp Viện vẫn là nơi các lý tưởng lập quốc được đem ra thử lại: tự do là gì, bình đẳng tới đâu, chính quyền liên bang mạnh chừng nào, tiểu bang có quyền tới mức nào, và tổng thống có thể đứng cao hơn luật pháp hay không.
Sau cùng, nước Mỹ không chỉ được cai trị bằng những điều ghi trong Hiến Pháp, mà còn bằng cách chín thẩm phán đọc và suy diễn những dòng chữ ấy.
Nguyên Hòa biên tập
Nguồn: Biên tập theo video “How has the Supreme Court shaped America?” của The Economist, cùng các tài liệu công khai về Tòa Warren và Tòa Roberts.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình