Sự suy thoái môi trường trên thế giới ngày nay đang diễn ra dưới hai dạng, hoặc do thiên nhiên, hoặc do con người. Thiên nhiên qua thiên tai như hạn hán, lụt lội, động đất, sóng thần v.v…Tuy nhiên, những tác động trên chỉ là một sự suy thoái có tầm ngắn hạn và sẽ được con người điều chỉnh lại ngay sau đó.
Còn sự suy thoái có nguyên nhân là con người sẽ làm cho môi trường chung ngày càng xuống cấp và đang tiếp tục diễn ra hàng ngày, cũng như chưa có chỉ dấu nào báo hiệu cho thấy tình trạng sẽ chấm dứt. Đó là những sự kiện xảy ra trên khắp quả địa cầu hàng ngày. Nó có tính liên tục và chiều hướng xấu đi theo thời gian, mặc dù hiện tại trên thế giới có vô số cơ quan NGO và LHQ cố gắng cổ súy và kêu gọi bảo vệ môi trường trong phát triển bền vững.
Từ việc phá rừng đến việc khai thác qúa độ đất đai, nguồn nước, tài nguyên thiên nhiên, tất cả là cội nguồn cốt lõi cho sự suy thoái môi trường. Tuy nhiên có một yếu tố quan trọng góp phần vào sự suy thoái trên cần nên mổ xẻ. Đó là sự gia tăng dân số toàn cầu. Và quan điểm khác biệt dựa theo hai hướng suy nghĩ đối cực của con người: suy nghĩ của nhóm bảo thủ hay "đóng" (conservative) và suy nghĩ của những người theo khuynh hướng tự do hay "mở" (liberal).
Thông thường, đối với người mang định hướng "đóng" (closed-minded), một khi có một hay nhiều ý kiến khác biệt với quan điểm của mình, phần đông những người theo định hướng nầy thường bảo vệ quan điểm của mình hơn là lắng nghe và tiếp nhận cách nhìn khác nghiêm chỉnh hơn. Sự định hướng đóng đó (closed-mindedness) thường xảy ra cho người thuộc nhóm bảo thủ. Chủ nghĩa bảo thủ theo quan niệm cố hữu, đều có khuynh hướng giữ mọi sự, mọi việc tự nhiên đã có sẵn, đã xảy ra từ lâu đời. Do đó, những người theo chủ nghĩa nầy luôn bảo vệ những điều mà họ tin tưởng trên căn bản là đúng.
Ngược lại, đối với những người thuộc nhóm "mở" cho rằng sự định hướng đóng là một điều kiện không tự nhiên (unnatural) trong việc nhận định mọi sự việc trên thế giới. Do đó, những người theo khuynh hướng mở thường dễ chấp nhận những khác biệt về ý kiến, tư tưởng, và việc chấp nhận ấy xảy ra một cách tự nhiên, không cần một cố gắng nào khác để lắng nghe những khác biệt ý kiến đó. Và, đi xa hơn nữa, những người theo khuynh hướng mở luôn cổ động và tin tưởng từ những ý kiến khác biệt trên sẽ chuyển tải những điền kiện và phương cách giải quyết tốt hơn cho cuộc sống.
Nhưng tiếc thay, quan niệm mở cho đến hôm nay, đối với đa số người tự nhận là có khuynh hướng mở, lại bị gò bó trong hình thức của một loại khuynh hướng đóng hay còn gọi là "mở chính trị" (politically correct) đối vơi nhiều vấn đề lớn trên quả địa cầu nầy. Và một trong những vấn đề lớn đó là nạn suy thoái môi trường.
Từ hai suy nghĩ trên, chúng ta thấy rõ ràng rằng, cả hai khuynh hướng đóng và mở đều có những nhược điểm và thường đi đến những cực đoan khó hàn gắn, tạm gọi là cực tả hay cực hữu trước tình trạng suy thoái môi trường toàn cầu và sự gia tăng dân số.
Thế giới hiện tại chứa khoảng 6,5 tỷ con người. Vấn đề môi trường hiện nay được đặt ra là ảnh hưởng tương tác của sự gia tăng dân số và sinh khối toàn cầu. Trên căn bản, vấn đề cũng được suy diễn một cách khác biệt như: - Khuynh hướng đóng vẫn luôn luôn cho rằng sinh khối toàn cầu sẽ tự nhiên điều tiết để thích ứng với sự gia tăng dân số (trời sinh voi sinh cỏ); - Ngược lại, khuynh hướng mở qua những nhà môi trường mở quy trách nhiệm vào con người trong việc xuống cấp của môi trường chung..
Nhưng, dựa theo tiêu chuẩn nào để kết luận là địa cầu đã chứa quá đông người rồi"
Chúng ta thử hình dung một giả thiết sau đây: mời gọi tất cả dân chúng trên thế giới từ già, trẻ, bé, lớn, đàn ông, đàn bà, trẻ con, tổng cộng 6,5 tỷ người tham dự Hội nghị tòan cầu trên cùng một địa điểm. Giả sử mỗi cá nhân có được một diện tích là 35 m2 dùng cho bàn làm việc và tham khảo, dụng cụ cùng tài liệu cá nhân cho Hội nghị. Kết quả là địa điểm cần thiết cần có không lớn hơn tiểu bang nhỏ bé Kansas của Hoa kỳ cũng có thể được dùng cho Hội nghị trong điều kiện trên.
Từ đây, một câu hỏi khác biệt được đặt thêm ra là, nếu số lượng con người trên trái đất không là một vấn nạn cho sự suy thoái môi trường, thì những gì khác đã xảy ra cho quả địa cầu nầy"
Có nhiều yếu tố khác đưa ra để trả lời hay bình giảng câu hỏi trên, tựu trung có ba yếu tố chính yếu tương đối ảnh hưởng nhiều đến sự suy thoái môi trường. Đó là:
1- Mật độ dân chúng phân bổ trên địa cầu;
2- Vấn đề chính trị;
3- Sự lựa chọn cá nhân.
* Mật độ dân số và điều kiện chính trị
Nếu tính về mật độ dân số, mật độ ở Bangladesh tương đương với mật độ dân số ở Fresno, California. Tuy nhiên điều kiện sống của dân chúng ở hai nơi hoàn toàn khác biệt nhau. Như vậy vấn đề nằm ở nơi đâu" Tại sao lại có nhận định rằng con người ở Bangladesh chen nhau mà sống vì nạn nhân mãn, còn ở Fresno thì không" Chưa nói đến mật độ dân chúng ở Los Angeles và Orange County còn cao hơn ở Bangladesh nhiều.
Chính vì điều kiện thiên nhiên và không khí chính trị làm cho hai nhóm dân có đời sống khác biệt dù có cùng chung một mật độ dân số, hay diện tích đất sống trên đầu người giống nhau. Điều kiện thiên nhiên như đất đai, khí hậu không thích hợp cho người dân ở Bangldesh có một đời sống tương đương như ở Fresno. Tuy nhiên điều kiện thiên nhiên chưa phải là một yếu tố quyết định. Như điều kiện thiên nhiên ở Phoenix, Arizona, Nevada, New Mexico còn khắc nghiệt hơn nhiều, tại sao con người ở đây vẫn có đời sống thoải mái hơn" Do đo, điều kiện kinh tế và chính trị mới dự phần chính và ảnh hưởng lớn lên cuộc sống của con người.
* Sự lựa chọn cá nhân
Có thể xem yếu tố nầy là quan trọ ng nhất trong vấn đề suy thoái môi trường trên thế giới. Chỉ cần một ý kiến rồ dại của một người, như bật một que diêm quẹt, có thể tàn phá hàng trăm ngàn mẫu rừng trong mùa khô. Hay một sự chọn lựa lầm lẫn của một nhóm người trong chính sách phát triển của Việt Nam đã làm băng hoại tòan cõi đất nước trong suốt trên 30 năm qua.
Do đó và sau cùng, yếu tố cá nhân có thể được nhìn dưới một nhản quan khác và đây là nhân tố quyết định tất cả. Qua cuộc nghiên cứu về ecological footprint, xin tạm dịch là dấu ấn sinh thái của Raven và Berg vào năm 2004, giã sử mỗi người đang sống trên thế giới có cùng một nhu cầu và điều kiện sống như một người Mỹ trung bình, thì trái đất phải phình ra gấp 5 lần mới có đủ điều kiện phục vụ cho 6,5 tỷ nhân khẩu hiện tại. Điều đó có nghĩa là dấu ấn sinh thái của từng dân tộc khác nhau trong điều kiện của mỗi quốc gia. Cũng theo sự tính toán của Raven và Berg, thì dấu ấn sinh thái của người Mỹ cao gấp 10 lần dấu ấn sinh thái của một người Ấn, dựa theo những điều kiện sống, môi trường, điều kiện khách quan và chủ quan của hai dân tộc.
Do đó để kết luận, tầm nhìn tích cực cho môi trường chung là làm thế nào để tìm một giải pháp tốt nhất cho những vấn nạn môi trường xảy ra trên thế giới. Sự quy kết theo quan điểm đóng hay mở sẽ không giải quyết vấn đề mà nhiều khi có thể làm cho vấn đề trở nên trầm trọng thêm mà thôi. Và việc làm tốt môi trường chỉ có thể tiến hành nhuần nhuyễn và mau chóng nếu hai khuynh hướng bảo thủ và tư do chịu kết hợp và hành xử chung với nhau. Mỗi khuynh hướng riêng rẽ cần phải:
1- Định danh rõ ràng những thử thách môi trường qua sự thoái hóa của hệ sinh thái cả về phẩm lẫn lượng;
2- Thiết lập những biện pháp ưu tiên cho việc cải sữa và hạn chế thiệt haị;
3- Và sau cùng, thực hiện những đề án thực tiễn giải quyết theo phương cách tối ưu.
Muốn làm được những việc giải quyết vấn nạn môi trường tòan cầu can phải có những khối óc "tự do độc đáo" (liberal genuine) hay "mở thông minh" đến từ hai khuynh hướng bảo thủ và tự do.
Tiến trình tòan cầu hóa hiện đang được thực hiện bằng những khối óc "mở thông minh" dựa trên phương hướng giải quyết chung có lơi cho tòan cầu, mà không dựa theo những kết luận của khuynh hướng "xanh" và cũng không chọn lựa theo cung cách hành xử qua tầm nhìn của những nhà hoặc nhóm phát triển đặt quyền lợi lên trên tất cả.
Còn vị trí của Việt Nam thì sao" Những người có trách nhiệm ở Việt Nam chẳng những không có não trạng của khuynh hướng đóng, hay chỉ để cho thiên nhiên tự điều tiết và giải quyết vấn đề suy thoái môi trường , cũng như không có những suy tư mở để nhìn trọn vẹn vấn đề hơn. Làm sao họ có thể động não để giải quyết vấn đề" Do đó, sẽ không bao giờ có thể xuất hiện được những khối óc mở thông minh như đã trình bày trên của hai khuynh hướng, ít nhất trong khoảng thời gian sau sự áp đặt của đảng CS sau Đại hội X.
Môi trường Việt Nam ngày càng đi vào bế tắc là lẽ tất nhiên.
Mai Thanh Truyết
Hè - 2006
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình