Michelangelo chỉ khoảng 18 tuổi khi tạc cây thánh giá được mệnh danh là “Thánh Giá Thất Lạc” tại nhà thờ Santo Spirito. Cũng như với đá cẩm thạch, dưới mũi đục của ông, gỗ cũng tan chảy. Ảnh: Cộng đoàn Dòng Thánh Augustinô tại Santo Spirito, Florence
Đã xem tác phẩm David quá nhiều lần? Một chuyến ngược Florence để chiêm ngắm cây thập giá nhỏ tại nhà thờ Santo Spirito — một khải tượng dịu dàng khắc trên gỗ cổ — có thể là một trong những quyết định đẹp nhất trong đời rong ruổi cùng nghệ thuật của bạn.
Một sáng tháng Chín năm 1962, nữ sử gia nghệ thuật Margrit Lisner đặt chân đến quảng trường Santo Spirito với tâm trạng không vui. Bà đang ở Florence để nghiên cứu về các cây thập giá rải rác khắp miền Tuscany, và hôm ấy, do một sự may mắn tưởng như có bàn tay xếp đặt, bà chẳng muốn bước vào thư viện Viện Kunsthistorisches để làm việc.
Thay vào đó, Lisner rẽ sang nhà thờ Santo Spirito, gặp Cha Guido Balestri, vị bề trên dòng Augustino. Bà nói qua chuyện mình đang tìm hiểu về các cây thập giá, và Cha Balestri bảo rằng trong khu tu viện có một cây thập giá bị bỏ quên.
Ông dẫn bà đi qua một hành lang về phía tòa nhà xứ cũ, và quả thật, treo trên khung cửa là một tượng gỗ tạc hình Chúa Giêsu, thân hình mỏng, săn, và hoàn toàn khỏa thân. Chỉ nhìn thế đứng của đôi chân, hình dáng chiếc sọ, Lisner biết ngay mình đang đứng trước điều gì. Đó chính là chương cuối cho cuốn sách bà sắp viết: "Cây Thập Giá Bị Lãng Quên Của Michelangelo." Bà đã tìm ra nó.
Chuyện một tác phẩm của nhà điêu khắc lớn nhất trong lịch sử nghệ thuật Tây phương lại bị bỏ quên giữa một thành phố ngập tràn của báu, vừa khó tin vừa không có gì lạ. Có ai, sau khi đã đứng trước bức David cao hơn năm thước — một tượng đá cẩm thạch khỏa thân đẹp đến chóng mặt — còn quay sang những người thân đang mệt lử, cáu kỉnh mà rủ rê: "Giờ mình lội qua bên kia sông Arno, đến một nhà thờ cổ, xem thêm một tác phẩm khác của Michelangelo, nhỏ thôi, làm bằng gỗ cũ!" Nhưng đó có thể là một trong những quyết định hay nhất bạn có thể làm trong đời thưởng ngoạn nghệ thuật của mình.
Bước vào từ gian giữa nhà thờ, điều đầu tiên bạn nhận ra ở tượng Chúa là hình dáng giống một con tôm vừa lột vỏ. Thân thể bóng, săn, sự khỏa thân đến chói mắt, phần eo và tứ chi thu nhỏ lại... tỷ lệ, theo lời nhà phê bình nghệ thuật Martin Gayford, "sai đến mức gây khó chịu", treo lơ lửng giữa phòng bằng một thanh sắt dài buông xuống từ trần cao hơn hai mươi thước. Một vật nhỏ nhoi, mong manh đến lạ lùng treo giữa không khí, giữa một khoảng trống rợn ngợp.
Michelangelo nổi danh với những công trình gây choáng ngợp vì tầm vóc và sự táo bạo: các bức bích họa nhà nguyện Sistine, Vương Cung Thánh Đường Thánh Phêrô, lăng mộ Giáo Hoàng Julius Đệ Nhị, khối cẩm thạch ngổn ngang mà từ đó bức David được giải thoát.
Những thân hình ấy cuộn lên bắp thịt và động tác; đường nét đầy đặn, mạnh mẽ. Ngoại trừ tượng "Pietà," các tác phẩm của Michelangelo không được biết đến vì sự dịu dàng, mong manh và tĩnh lặng. Ông cũng không nổi danh về điêu khắc gỗ — Cây Thập Giá Santo Spirito có lẽ là tác phẩm gỗ duy nhất còn sót lại của ông (nếu không kể Cây Thập Giá Gallino tại Viện Bảo Tàng Quốc Gia Bargello, vốn có chứng cứ xác thực yếu hơn nhiều).
Chúng ta biết Michelangelo khoảng mười tám tuổi khi tạc cây thập giá tại Santo Spirito — còn trẻ nhưng không hề vụng về. Năm ấy có lẽ là 1493, giữa lúc Lorenzo de' Medici qua đời năm 1492 và trước khi Michelangelo rời Florence sang Bologna năm 1494.
Lorenzo là mẫu người toàn tài thời Phục Hưng: nhà ngoại giao, chủ ngân hàng, nhà sưu tập, người có quyền lực, kẻ ngoại tình phóng túng, và một đại mạnh thường quân của nghệ thuật. Đến cuối thập niên 1480, Florence đã cạn nhân tài điêu khắc hàng đầu. Brunelleschi và Donatello đã mất từ lâu; Verrocchio vừa qua đời; Pollaiuolo đang bận việc ở La Mã. Vì thế Lorenzo chọn ra, từ xưởng vẽ của Domenico Ghirlandaio, một chàng học việc đầy hứa hẹn tên Michelangelo Buonarroti, và hướng ông sang một nghề mới.
Cả Lorenzo và con trai Piero đều có mối quan hệ thân thiết với Santo Spirito, và có lẽ chính một trong hai người đã gửi Michelangelo đến gặp Cha bề trên Niccolo di Giovanna. Như một cách đáp lễ, Cha di Giovanna đã ban cho Michelangelo món quà quý giá nhất mà một nghệ sĩ chuyên khắc họa thân thể khỏa thân có thể mong ước: được tự do tiếp cận vô hạn với tử thi. Michelangelo được cấp một căn phòng trong tu viện, gần khu nhà thương, và từ đó nghiên cứu những kỳ diệu của xương, thịt và da (một việc làm không được phép thời ấy, nhưng được nhắm mắt cho qua). Để tạ ơn, Michelangelo tạc một cây thập giá bằng gỗ cho bàn thờ chính của nhà thờ.
Câu chuyện hậu trường ấy quan trọng, vì phải nhớ rằng Michelangelo không chỉ nghiên cứu xác người — ông đang tạc ra một xác người. Điều khiến tượng Chúa của ông trở nên kỳ lạ chính là sự va chạm giữa những dấu hiệu của cái chết — làn da ngả màu ngà vàng, vết máu rịn từ các thương tích, mái tóc quấn lại như rong biển nâu — với tỷ lệ trẻ con, lồng ngực mảnh, và tứ chi chưa phát triển đầy đủ.
Một số điểm bất thường về tỷ lệ được giải thích là do vị trí ban đầu của cây thập giá trên bàn thờ chính, theo lời hai tiểu sử gia đầu tiên của Michelangelo, Ascanio Condivi và Giorgio Vasari, cùng một bức vẽ từ những năm 1500 lưu tại Viện Bảo Tàng Uffizi cho thấy cây thập giá treo phía trên khu ca đoàn cũ. Nhưng đứng ở bất cứ vị trí nào, từ bất cứ góc nhìn nào, tác phẩm vẫn không kém phần kỳ lạ, vẫn không kém phần cuốn hút.
So với các cây thập giá sơn màu khác do những người cùng thời với Michelangelo tại Florence thực hiện, như Benedetto da Maiano và anh em nhà Sangallo, hay những tác phẩm trước đó của Brunelleschi và Donatello, tất cả đều tự nhiên và cân đối hơn, nhưng chúng cũng chỉ gảy được ít nốt nhạc trên bàn phím cảm xúc.
Trong khi cây thập giá của Michelangelo khiến người xem vừa bất an, vừa say đắm, vừa mất mát, vừa rúng động — tất cả cùng một lúc. Điều khó tin là khi tạc tác phẩm này, Michelangelo còn bảy mươi năm cuộc đời phía trước (một người từng làm việc dưới không dưới tám vị Giáo Hoàng). Vậy mà ông đã sớm nắm trong tay toàn bộ cung bậc, toàn bộ bảng màu của xúc cảm con người.
Nếu có dịp đến Santo Spirito, hãy đứng càng gần cây thập giá càng tốt. Nhìn vào hõm nách, chùm lông ngực lưa thưa, cách thời gian đã gặm mòn từng chút ở ngón chân, ngón tay. Nhưng trên hết, hãy nhìn vào gương mặt. Toàn bộ vở kịch của tác phẩm được thu nhỏ và diễn lại ở đó. Tỷ lệ lệch lạc, vầng trán kéo dài đẩy dồn các đường nét vào giữa như những cọng rau trong tô súp, thế nhưng từng đường nét lại đẹp đến sững sờ, đặc biệt là những vết ấn như dấu ngón tay quanh miệng, và sự riêng tư sâu kín trong đôi mắt. Như với đá cẩm thạch, Michelangelo một lần nữa biến gỗ thành dòng chảy dưới mũi đục của mình.
Trong nhiều thập niên, cây thập giá bị kẹt giữa vùng lửng lơ hành chính, qua lại giữa Santo Spirito và Bảo Tàng Casa Buonarroti, nơi nó được gửi đi phục chế. Nhà thờ nhiều lần yêu cầu được trả lại, nhưng phải đến năm 2000, tác phẩm mới được trả về và đặt trong phòng áo lễ.
Ban đầu, cũng có một số người hoài nghi về tính xác thực của tác phẩm, nhưng những chứng cứ ủng hộ — các ghi chép về việc tạo tác và lắp đặt trong sách của Condivi và Vasari, cùng bức vẽ tại Uffizi — gần như không thể thuyết phục hơn.
Giáo Sư Danh Dự Paul Joannides của Đại Học Cambridge, chuyên gia về Michelangelo cho rằng: “không còn ai nghi ngờ gì về Cây Thập Giá Santo Spirito. Riêng tôi, chắc chắn không."
Một cách giải thích cho việc tác phẩm bị lãng quên nằm ở những gì người ta xem là khiếm khuyết của nó. Có người từng cho rằng nó thiếu chân thực, vụng về, thiếu cân đối, chỉ là một tác phẩm thời trẻ dễ bị bỏ qua. Có người hiểu rằng mình đang len vào một khải tượng sùng kính riêng tư. Tác phẩm mang trong nó tất cả những mâu thuẫn, sự dịu dàng và bí ẩn làm nên giá trị của những tác phẩm nghệ thuật lớn nhất. Theo nghĩa đó, cây thập giá của Michelangelo là hoàn hảo.
Cung Mi biên dịch
Nguồn: biên soạn theo bài của Zachary Fine, "Michelangelo's Forgotten Renaissance Masterpiece," The New York Times, 15-7-2026 (nytimes.com).
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình