Robert S. Mueller III (1944-2026) – người đã dành cả đời vẽ đường ranh giới khác biệt giữa lòng trung thành với một cá nhân và lòng trung thành với pháp luật bằng sự phục vụ thầm lặng nhưng kiên định tuyệt đối. (Minh họa: Việt Báo)
Robert Mueller, Người Gác Đền Công Lý Thầm Lặng
Kalynh Ngô
Đêm phóng xe đến bệnh viện
Cách đây 12 năm, một sự kiện đã xuất hiện trên trang nhất của hàng loạt tờ báo lớn ở Mỹ. Nhiều tờ báo lớn sau này đã kể lại chi tiết câu chuyện được ví như một bộ phim ly kỳ về chính trị, nơi các nguyên tắc pháp lý đối đầu trực diện với quyền lực của Tòa Bạch Ốc, ngay tại một phòng chăm sóc đặc biệt (ICU.)
Đó là đêm 10/3/2004 tại bệnh viện Đại học George Washington University.
Sau ngày 11/9, Tổng thống George W. Bush đã phê duyệt một chương trình giám sát tuyệt mật cho phép Cơ Quan An Ninh Quốc Gia (NSA) nghe lén điện thoại và đọc email mà không cần lệnh tòa án. Tuy nhiên, Bộ Tư Pháp (DOJ) lúc bấy giờ, đứng đầu là Quyền Bộ Trưởng James Comey (vì Bộ Trưởng John Ashcroft đang phẫu thuật túi mật), đã kết luận rằng chương trình này không có cơ sở pháp lý và từ chối đặt bút ký.
Khi biết James Comey từ chối ký, hai quan chức cấp cao là Cố Vấn Tòa Bạch Ốc Alberto Gonzales và Chánh Văn Phòng Andrew Card đã quyết định "đánh úp" bằng cách đến thẳng bệnh viện để ép Bộ Trưởng John Ashcroft lúc đó đang rất yếu phải ký duyệt.
Khi nhận được tin báo, James Comey đã gọi điện cho Gíam Đốc F.B.I Robert Mueller.
Một màn rượt đuổi như trên màn ảnh rộng diễn ra trên đường phố. Ông Comey bật còi ưu tiên, phóng xe qua các con đường ở Washington, D.C. để đến bệnh viện trước.
Robert Mueller đã ra lệnh cho các nhân viên đặc vụ của ông tại bệnh viện không được phép cho bất kỳ ai đuổi James Comey ra khỏi phòng bệnh. Ông nói với Comey: "Tôi đang đến đây."
Khi Gonzales và Card bước vào phòng với văn bản trên tay, Ashcroft đã gồng mình dậy. Dù đang rất đau đớn, ông chỉ tay về phía Comey và nói: "Tôi không phải là bộ trưởng tư pháp. Có ông ấy Comey đằng kia.” Ông Ashcroft từ chối ký.
Hai quan chức Tòa Bạch Ốc rời đi trong sự giận dữ. Ngay sau đó, Robert Mueller bước vào. Ông đến bên giường bệnh, nắm tay Ashcroft và nói ngắn gọn nhưng đầy sức nặng: "Thưa bộ trưởng, tôi muốn ông biết rằng tôi luôn bên cạnh ông trong việc này.”
Sáng hôm sau, ông Mueller đã viết một lá thư từ chức bằng tay, nhưng sau đó không gửi đi vì Tổng Thống Bush cuối cùng đã đồng ý điều chỉnh chương trình theo yêu cầu của DOJ.
"Thưa tổng thống, tôi viết thư này để gửi đơn từ nhiệm chức Giám đốc FBI. Tôi rất lấy làm tiếc khi phải thực hiện hành động này, nhưng tôi không thể tiếp tục phục vụ trong một chính phủ thực hiện các chương trình giám sát mà Bộ Tư Pháp đã kết luận là không có cơ sở pháp lý.”
Ông khẳng định rằng FBI không thể là công cụ cho những hoạt động nằm ngoài vòng pháp luật, ngay cả khi mục tiêu là "an ninh quốc gia.”
Sáng ngày 12/3/2004, Mueller có một cuộc gặp riêng với Tổng Thống Bush tại Tòa Bạch Ốc. Ông Mueller đã nói thẳng với tổng thống rằng ông sẽ từ chức nếu chương trình không được thay đổi để phù hợp với yêu cầu pháp lý của Bộ Tư Pháp.
Nhận thấy tính nghiêm trọng của sự viện, vì Mueller vốn là người kín tiếng, kỷ luật và trung thành, Tổng Thống Bush đã nhượng bộ. Ông ra lệnh cho NSA điều chỉnh chương trình theo ý kiến của Mueller và Comey.
Mueller chấp nhận “cởi áo từ quan” chứ không thực hiện một hành vi bất hợp pháp. Ông sẵn sàng đối đầu với tổng thống mà mình đang phục vụ nếu ông tin rằng Hiến Pháp Mỹ đang bị xâm phạm.
Điều đáng nói là tất cả những điều này không được rò rỉ cho báo chí để gây sức ép. Ông Muleler giữ bức thư trong ngăn kéo như một "tối hậu thư" cuối cùng cho nguyên tắc đạo đức của mình. Mãi cho đến vài năm sau, một số tờ báo sau đó đã có được bản thảo thư tay của ông Mueller viết bản thảo này gửi cho Tổng Thống George W. Bush. Khi đó, câu chuyện về màn phóng xe trong đêm đến bệnh viện ngày 10/3/2004 mới được kể lại.
Người Hùng Của Chiến Trường Việt Nam
Ông Mueller đã dành cả cuộc đời để bước vào những nơi mà người khác phải chùn chân khi nghĩ đến: chiến tranh Việt Nam, đống đổ nát của chuyến bay Pan Am 103, những cánh cửa nghẹt thở của cơ quan FBI sau ngày 11/9, và cuối cùng là sân khấu chính trị nóng bỏng của một văn phòng công tố viên đặc biệt.
Ông sinh ngày 7/8/1944 tại Manhattan, New York. Robert Swan Mueller III lớn lên ở Princeton, New Jersey, và sau đó là vùng Main Line ngoại ô Philadelphia. Cha của ông, một giám đốc điều hành của DuPont và là cựu đại tá Hải Quân, đã khắc sâu vào ông dòng máu của sự phục vụ có kỷ luật. Chàng trai từng đảm nhiệm vai trò đội trưởng các đội tuyển Lacrosse, khúc côn cầu và bóng bầu dục tại trường St. Paul đã mang theo ngọn lửa mãnh liệt ấy đến Princeton, nơi ông tốt nghiệp vào năm 1966 với tấm bằng cử nhân ngành Chính Trị Học. Sau đó, ông tiếp tục lấy bằng thạc sĩ ngành Quan hệ Quốc tế tại đại học New York University.
Tuy nhiên, cuộc chiến tại Việt Nam lại ảnh hưởng đến ông mạnh mẽ hơn bất kỳ giảng đường nào. Một đồng đội của ông trong đội tuyển Lacrosse tại Princeton, David Hackett, đã tử trận ở chiến trường Việt Nam vào năm 1967. Năm tiếp theo, Mueller tình nguyện gia nhập Thủy Quân Lục Chiến. Ông thụ huấn tại Parris Island, Trường Biệt Kích (Ranger School) và Trường Nhảy Dù, trước khi được điều động ra chiến trường với quân hàm trung úy, chỉ huy một trung đội thuộc Sư đoàn Thủy Quân Lục Chiến số 3.
Tại Quảng Trị, ngày 11/12/1968, trung đội của ông bị phục kích. Một nửa đồng đội của ông hy sinh. Mueller đã bị thương ở đùi. Ông cố gắng qua địa hình đầy hỏa lực của Việt Cộng để kéo một người lính đang bị thương chí mạng ra khu vực an toàn, theo tường thuật từ tờ Military Times. Ông được vinh danh Bronze Star với chữ “V” – tượng trưng cho lòng dũng cảm. Sau đó là huân chương Purple Heart and hai huân chương Navy Commendation Medals.
Nhiều năm sau, ông chỉ nói đơn giản: “Tôi cho là mình vô cùng may mắn khi sống sót ở chiến trường Việt Nam. Có rất nhiều, rất nhiều người không làm được. Và có lẽ vì tôi đã sống sót, tôi luôn cảm thấy mình phải đền đáp lại.”
Sau khi rời quân ngũ, ông Mueller lấy bằng luật tại đại học Virginia University năm 1973. Sau đó, ông làm công tố viên liên bang tại California và Massachusetts trong 12 năm.
Người Gác Đền Thầm Lặng Của Công Lý
Năm 2001, khi đang làm công tố viên tại San Francisco thì Tổng thống George W. Bush chọn ông là người lãnh đạo FBI.
Trong nhiệm kỳ của Tổng Thống Barack Obama, vì muốn duy trì sự liên tục trong một thế giới đang đối mặt nhiều nguy hiểm, tổng thống yêu cầu Quốc Hội gia hạn nhiệm kỳ của Mueller thêm hai năm. Thượng Viện đồng loạt phê chuẩn. Khi Mueller nghỉ hưu ngày 4/9/2013, thì ông là giám đốc phục vụ lâu nhất kể từ Giám Đốc FBI đầu tiên J. Edgar Hoover.
Ngày 17/5/2017, Phó Bộ Trưởng Tư Pháp Rod Rosenstein mời ông Mueller trở lại làm công tố viên đặc biệt. Giám Đốc FBI James Comey vừa bị tổng thống lúc đó là Donald Trump sa thải. Sự can thiệp của Nga vào bầu cử 2016, hack email Dân Chủ, tràn ngập mạng xã hội bằng những thông tin sai lệch. Quốc Hội yêu cầu một cuộc điều tra độc lập. Ông Mueller, 72 tuổi, chấp nhận không do dự. Nhiệm vụ của ông Mueller là điều tra nỗ lực của Nga ảnh hưởng đến bầu cử và bất kỳ liên kết hay phối hợp nào với các cộng sự chiến dịch Trump.
Trong 22 tháng, đội ngũ của ông làm việc bí mật, phát hơn 2,800 trát đòi hầu tòa, thực hiện gần 500 lệnh khám xét, và phỏng vấn khoảng 500 nhân chứng. Cuộc điều tra dẫn đến 34 cáo trạng và ba lời nhận tội từ các công ty. Mười ba công dân Nga và ba công ty liên quan đến Cơ Quan Nghiên Cứu Internet bị buộc tội điều hành chiến dịch ảnh hưởng trên mạng xã hội nhằm giúp ông Donald Trump và hại bà Hillary Clinton. Mười hai sĩ quan trong cơ quan tình báo Nga (GRU) đối mặt cáo buộc hack Ủy Ban Quốc Gia Dân Chủ và Chiến Dịch Clinton, rồi rửa tài liệu bị đánh cắp qua WikiLeaks. Phía Mỹ, Paul Manafort, chủ tịch chiến dịch của Trump, bị kết tội gian lận ngân hàng và thuế, nhận tội cản trở nhân chứng. Michael Flynn, cố vấn an ninh quốc gia trong thời gian ngắn, nhận tội nói dối FBI về liên hệ Nga. George Papadopoulos, Rick Gates, Roger Stone và Michael Cohen đều đối mặt cáo buộc liên quan đến cuộc điều tra.
Vào ngày 24/7/2019, ông Mueller đã ra điều trần trước hai ủy ban thuộc Hạ Viện. Người cựu Thủy Quân Lục Chiến vốn không thích ống kính máy quay nhỏ nhẹ trả lời ngắn gọn, súc tích. Ông đã lặp đi lặp lại câu nói “Bản báo cáo tự nó đã nói lên tất cả” hơn một trăm lần dưới nhiều cách nói khác nhau. Ông từ chối đưa ra bất kỳ nhận định nào về hành vi của tổng thống vượt ra ngoài khuôn khổ văn bản báo cáo, đồng thời khước từ việc đưa ra suy đoán về những vấn đề không bị truy tố. Phe Dân Chủ mong muốn có được một lời kêu gọi luận tội rõ ràng. Phe Cộng Hòa lại mong muốn được minh oan. Tuy nhiên, ông Mueller đã không đáp ứng bên nào cả. Ông chỉ đơn thuần trình bày những sự thật mà mình đã thu thập được, rồi lặng lẽ rời đi.
Cuộc điều tra đã khép lại ngay tại nơi nó bắt đầu: trong phạm vi các thể chế của luật pháp Mỹ. Ông Mueller từ chức vào ngày 29/5/2019. Ông trở lại làm việc tại WilmerHale, giảng dạy trong một thời gian ngắn tại trường cũ, Trường Luật Virginia University và gần như biến mất khỏi những dòng tin tức từ Washington.
Mùa Hè năm 2021, ông bị chẩn đoán mắc bệnh Parkinson. Gia đình công bố tình trạng bệnh của ông vào năm 2025. Thời điểm đó, khả năng vận động và ngôn ngữ của ông đã suy giảm. Ngày 20/3/2026, gia đình ông đã đưa ra một tuyên bố ngắn gọn.
“Với nỗi buồn khôn xiết, chúng tôi xin chia sẻ tin buồn rằng Bob đã ra đi vào tối Thứ Sáu. Gia đình ông kính mong sự riêng tư của họ được tôn trọng.”
Ngay sau đó, Donald Trump, tổng thống đương nhiệm, viết trên mạng xã hội Truth Social: “Tốt. Tôi mừng là ông ta đã chết. Ông ta sẽ không còn có thể làm hại những người vô tội nữa!”
Robert S. Mueller III, một người không để lại bất kỳ cuốn hồi ký nào, người chưa bao giờ tìm kiếm sự chú ý của dư luận. Dấu ấn to lớn nhất để lại, là sự khác biệt giữa lòng trung thành với một cá nhân và lòng trung thành với pháp luật. Ông đã dành cả đời vẽ đường ranh giới ấy bằng sự phục vụ thầm lặng nhưng kiên định tuyệt đối.
Kalynh Ngô
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình