Nên gọi quốc gia đó là 'Do Thái' hay Israel? Ảnh: Chính Luận năm 1967
Trong giới báo chí Việt ngữ hải ngoại, có hai khuynh hướng rõ rệt khi viết về quốc gia Trung Đông nằm giữa Ai Cập và Jordan. Một số, có vẻ là đa số, gọi quốc gia đó là Do Thái, trong khi số khác, trong đó có tôi, gọi là Israel.
Có nhiều lý do để gọi quốc gia đó là Do Thái, trong đó lịch sử là một. Quốc gia này được lập ra như một quốc gia của người theo đạo Do Thái. Bản tuyên bố Balfour của Anh năm 1947 chấp nhận việc thành lập một quốc gia của người Do Thái trên đất Palestine khi đó đang do Anh nắm giữ. Nghị quyết Liên Hiệp Quốc năm 1947 thông qua một kế hoạch phân chia vùng đất làm hai, một cho người Do Thái và một cho người Ả Rập.
Năm sau đó, 1947, khi quyền cai trị của Anh chấm dứt, Cơ quan Do Thái tuyên bố "thành lập một nhà nước Do Thái tại Eretz-Israel, được gọi là Quốc gia Israel," dẫn đến chiến tranh đầu tiên với các nước Ả Rập chung quanh. Sau một năm giao chiến, một thỏa thuận đình chiến được công bố và một biên giới tạm thời (Đường Xanh lá cây) được lập ra. Để có đất cho quốc gia mới lập, có đến 700,000 người Palestine bị trục xuất hoặc phải chạy loạn, dẫn đến tình trạng cho tới ngày nay vẫn còn nhiều người Palestine sống nhiều thế hệ trong các trại tỵ nạn.
Vì vậy, tất cả báo chí miền Nam trước 1975 đều gọi quốc gia này là Do Thái. Trong giới báo chí hải ngoại ngày nay, những người dùng ngôn ngữ báo chí miền Nam trước 1975 làm chuẩn gọi quốc gia này là Do Thái. Những người muốn dùng chữ Việt thay vì chữ ngoại quốc cũng gọi quốc gia này là Do Thái.
Tuy nhiên, với tôi, dùng tên Do Thái cho quốc gia này dẫn đến một số ngộ nhận. Đó là sự nhập nhằng không nên có giữa Do Thái - vốn là một tôn giáo hay một dân tộc - và quốc gia.
Trước tiên hết, tuy mục tiêu lập ra nước này là để cho người Do Thái có một quốc gia, nhưng ngay từ đầu quốc gia này đã không hề là của riêng người Do Thái. Năm 1948, tuy có đến 700,000 người Palestine phải rời khỏi vùng đất của quốc gia mới, nhưng cũng có 156,000 người Ả Rập còn ở lại và trở thành công dân Ả Rập của quốc gia này.
Nếu dùng chữ "Do Thái" để gọi tên nước, chẳng lẽ gọi là là "người Ả Rập Do Thái" - sẽ gây hiểu nhầm là họ theo đạo Do Thái. Theo thống kê của Văn phòng Thống kê Trung tâm của nước này, số người Ả Rập năm 2021 là 1.98 triệu, trong số gần 9.4 triệu dân. Quốc hội (Knesset) xưa nay vẫn có khoảng trên dưới 10% là dân biểu Ả Rập. Trong 15 thẩm phán Tối cao Pháp viện, có một thẩm phán người Ả Rập.
Đó là về phía nội bộ. Về phía bên ngoài, dùng chữ "Do Thái" để gọi quốc gia này sẽ dẫn đến việc đồng hóa với toàn bộ mọi người Do Thái khắp thế giới. Con số này lên tới trên 15 triệu người vào năm 2025, với một số lớn, trên dưới 7.5 triệu sống tại Hoa Kỳ, trong các thành phố New York, Los Angeles, Miami, Chicago.
Nói chung, người Do Thái ủng hộ quốc gia này, nhất là nếu chúng ta sống ở Mỹ và nhìn qua lăng kính của tổ chức AIPAC, American Israel Public Affairs Committee, lập ra để vận động ủng hộ quốc gia này. Nhưng không phải luôn luôn vậy. Ngay từ thời lập quốc 1947, 1948, đã có một số người Do Thái không đồng ý. Thí dụ như nhánh Haredi cực-bảo thủ của Do Thái Giáo cho rằng tuy người Do Thái cần có một "quê hương" để về, nhưng chỉ có Đấng Cứu thế mới có quyền lập ra quốc gia riêng cho người Do Thái. Một số yếu nhân khác không đồng ý với kế hoạch phân chia Do Thái - Ả Rập mà muốn có một quốc gia lưỡng thể, nửa này nửa kia.
Với từng hành vi của chính quyền quốc gia này, sự bất đồng trong cộng đồng Do Thái thế giới còn cao hơn. Chiến tranh tại Gaza hiện nay, sau vụ 7 tháng 10, đang gặp sự bất đồng và chống đối từ nhiều thành phần Do Thái trên thế giới. Tuy nhiên, đây không phải là lần đầu tiên. Một số nhà quan sát cho rằng sự rạn nứt về chính sách với cộng đồng hải ngoại diễn ra lần đầu là chiến tranh Lebanon (một số nhà báo Việt ngữ gọi là Li-băng) năm 1982, khi có đến 3000 người tỵ nạn Palestine bị tàn sát trong trại tỵ nạn. Hội đồng Do Thái Mỹ (American Jewish Congress) và nhiều tổ chức Do Thái khác công khai lên tiếng chỉ trích.
Vì vậy, dùng tên "Israel" hợp lý hơn. Chữ Israel không loại trừ công dân Ả Rập và những công dân khác không phải Do Thái trong quốc gia này. Chữ Israel cũng không đồng hóa giữa quốc gia đó và người Do Thái toàn cầu. Chữ Israel tránh nhiều hiểu lầm về những sự kiện đang liên tục xảy ra tại Trung Đông.
Vũ Quí Hạo Nhiên
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình