Khi Người Gác Cửa Bán Cổng

 

Tồn tại qua hơn hai thế kỷ, Tối Cao Pháp Viện Hoa Kỳ chưa bao giờ là một cánh cửa vô tri. Mỗi nhiệm kỳ Tòa để lại một dấu ấn ảnh hưởng đến đời sống người dân. Có nhiệm kỳ, Roe v. Wade¹ mất hiệu lực, tòa cắt quyền phá thai khỏi tay người phụ nữ, coi như món nợ trả về từng tiểu bang, tự lo tự liệu. Có nhiệm kỳ, cánh cửa Affirmative Action² sập lại, đám trẻ da màu nghèo khỏi cơ hội cầu tiến. Có nhiệm kỳ, Tòa thả lỏng súng đạn, cãi vã sân trường cũng đủ gây đổ máu³. Nhưng cũng đã có những nhiệm kỳ Tòa đứng thẳng lưng, bảo vệ người dân buộc Bạch Ốc Nixon phơi ra hồ sơ mật với Pentagon Papers³, có nhiệm kỳ Tòa cho người đồng tính gái trai được phép ký tên làm vợ làm chồng⁴, cũng có khi Tòa đập vỡ bức tường phân biệt chủng tộc với Brown⁵, trẻ con được ngồi chung bàn, học chung chữ, mơ cùng ước mơ.

Nhiệm kỳ này khác. Không tiếng búa gõ, chỉ những con dấu lặng lờ, Tòa mở đường cho ‘ngựa gỗ thành Trump’ nhét đầy một bụng quyền lực, mặc kệ tự do bị xé lẻ.

Trở lại ngày này đầu tháng 7 năm ngoái, Tối Cao Pháp Viện khép lại nhiệm kỳ bằng cách trao cho Trump tấm bùa miễn tố qua phán quyết Trump v. United States⁶, với đa số 6–3: Tổng Thống được hoàn toàn miễn tố: hễ hành động “công vụ” thì không có tội. Hiến Pháp chẳng có chữ nào nói miễn tố cho cựu Tổng Thống bị cáo buộc phạm tội, nhưng Chánh Án John Roberts lý luận rằng cần có “tấm khiên” để Tổng Thống hành xử chức năng hiến định mà không phải nhát tay. Tấm bùa miễn tố chặn tội hình sự, chặn luôn cả luật pháp.

Chưa tròn một năm sau, ngày 29 tháng 5 năm 2025, Tòa gỡ thêm lớp khóa, phán rằng tòa cấp dưới không còn quyền chặn sắc lệnh liên bang, dọn đường cho Trump tự tay tái dựng “Regulatory Freeze”⁷. Chỉ một chữ ký - đổi luật, cắt ngân sách, quyết định công lý tánh mạng còn mất.

Trump nhìn thẳng ống kính, không giấu tự hào. Ông nói: “Nhờ phán quyết này, chúng ta sẽ làm điều lẽ ra đã làm xong từ lâu.” Và Ông cũng không quên chửi đám thẩm phán từng chặn đường mình là “bọn mất trí cực tả.”

Tòa không chỉ phát khiên cho Tổng Thống, mà song song còn phát quà cho các bang bảo thủ. Ngày 30 tháng 6 năm 2024, qua United States v. Texas và Moyle v. United States (597 U.S.)⁸, Tòa tiếp tục cho phép các bang có toàn quyền tự quyết cấm phá thai, chặn thuốc hormone cho trẻ vị thành niên chuyển giới, cắt ngân sách Planned Parenthood⁹. Tennessee ký ngay đạo luật ‘Protecting Children from Gender Mutilation Act’¹⁰. Florida sửa ‘Parents’ Rights in Education Act’¹¹ để phụ huynh được rút con khỏi lớp học nào dám nhắc đến người đồng tính LGBTQ+.

Một năm sau, ngày 26 tháng 6 năm 2025, Medina v. Planned Parenthood¹² cho phép Nam Carolina cắt quỹ Medicaid khỏi Planned Parenthood, mặc kệ gần 2 triệu phụ nữ nghèo mỗi năm vẫn cậy vào Planned Parenthood kiểm tra ung thư, ngừa thai, kiểm soát bệnh tật đàn bà… Một que thử thai, tờ phiếu khám vú, toa thuốc uống mỗi ngày từng là tấm vé để người mẹ nghèo giữ mạng nuôi con đến trường. Ai trả khoản phí ấy, khi tiền liên bang biến mất?

Tuần qua, ngày 28 tháng Sáu 2025, vụ Gutierrez v. Saenz (598 U.S.)¹³ lại gióng thêm hồi chuông.  Một tử tù Texas ngồi hơn hai mươi năm chờ xét nghiệm DNA. Đa số thẩm phán đồng ý cho ông kiện Biện Lý từng ngăn xét nghiệm. Riêng Thẩm Phán Clarence Thomas gạt phắt: Tu Chính Án 14 chỉ buộc chính quyền không được giam giữ vô cớ — còn chuyện mở lối cứu mạng, luật không buộc. Thomas cho rằng Tòa đã không hiểu đúng mục đích của ‘Due Process’, nên việc can thiệp chỉ kéo dài “những trì hoãn mệt mỏi” trong án tử. Một giọt DNA có thể rửa oan hay cứu mạng, nhưng với Ông, chỉ là cớ dây dưa.

Chuyện Due Process¹⁴ (hay quyền được xét xử công bằng) này ông thẩm phán có vẻ không chỉ nhắm vào Gutierrez. Ông để nó sẵn trong tay áo, chờ có dịp thò ra áp dụng cho đám di dân không giấy tờ. Một khi Trump muốn đẩy họ khỏi nước Mỹ, tòa cấp dưới không còn quyền chặn. Không thời gian hoãn, không cơ hội phản bác, không kháng cáo, không luật sư. Một Ruben dưới tay tối cao pháp viện còn trầy trật xin giữ mạng, thì một Maria, một Jose, một Nguyễn, một Lee không giấy tờ, biết bám víu vào đâu? Đơn hoãn trục xuất chất đống, ‘Due Process’ mỏng dần, cánh cửa kêu oan khép chặt.

Ngày 27 tháng 6 năm 2025, Trump v. CASA (24A884–886)¹⁵ tiếp tục thu hẹp quyền bảo vệ cộng đồng, hủy ‘nationwide injunctions’¹⁶ — tức lệnh chặn thi hành luật hay sắc lệnh bị tòa chặn trên toàn quốc. Từ nay, một án tòa chỉ áp dụng cho người thắng kiện, không còn che chở cho hàng triệu người cùng cảnh ngộ khác. Ai muốn được bảo vệ, tự bỏ tiền đi kiện, tự lo luật sư. Mỗi phán quyết chỉ cứu được nguyên đơn, không áp dụng cho cả cộng đồng. Tấm khiên ‘nationwide injunction’ từng giữ DACA sống sót, từng chặn Trump đuổi hàng trăm ngàn thanh niên nhập cư “dreamers” giữa đêm. Tấm khiên ấy từng cứu những đứa trẻ tuột khỏi tay ba mẹ chúng. Giờ rút nó lại, ai đủ tiền thuê luật sư thì may ra có cơ hội chống đỡ, ai không có tiền – ráng chịu.

Cùng ngày, Mahmoud v. Taylor¹⁷ bật đèn xanh cho phụ huynh Maryland rút con khỏi giáo trình LGBTQ+¹⁸ , bề ngoài nghe có vẻ bảo vệ trẻ con khỏi  “ảnh hưởng xấu”, thật ra là lưỡi kéo cắt quyền tự do biểu đạt của bất kỳ ai đó khác tôn giáo, màu da, ngôn ngữ, sở thích mình.

Mỗi phán quyết là một đường dao rạch thêm vào bản đồ tự do.  Schumer gọi những phán quyết này của Tối Cao Pháp Viện là “một bước rùng rợn dẫn đến độc tài”. Không sai — độc tài không cần xe tăng đạp cổng. Chỉ cần giấy mực và con dấu sẵn trong tay áo. Một tay thò ra mặc áo giáp cho Tổng Thống, một tay tháo chốt rào cản cuối cùng - lỗi ‘không phải’ tổng thống lạm quyền, mà ở những tòa cấp dưới dám cả gan cản mũi.

Tiếng nói phản kháng không biến mất qua đêm — nó tắt dần khi mọi người đều nghĩ rằng: “Chuyện nhà người ta, kệ” hay “Sẽ có ai đó hành động thay mình”.

Hôm nay, Planned Parenthood vẫn mở cửa ở California. Sách LGBTQ+ vẫn còn trên kệ New York. Tiểu bang California vẫn xanh. Nhưng ICE đã dựng rào chắn ngoài Los Angeles, vòi rồng đã giương cao. Bộ Tư pháp Hoa Kỳ đưa hội đồng thành phố Los Angeles và thị trưởng Karen Bass ra Tòa vì dám bảo vệ di dân dưới danh nghĩa Thành Phố Ẩn Náu (Sanctuary City.)

Cắt quỹ y tế, cấm sách, đóng cửa trường học, thư viện, bảo tàng, hù dọa phe đối nghịch, tấn công báo chí, dựng thêm trại giam — nghe cứ như chuyện li kỳ chỉ xảy ra ở xứ khác xa lạ. Cho đến khi chính con cái của mình mất lớp học, cha mẹ già mất toa thuốc, vợ con mất bảo hiểm sức khỏe, người thân bị ICE bịt mặt còng tay tống lên xe biệt tích. Thành Troy ngã vì ngựa gỗ lọt qua cổng. Nước Mỹ ngày nay, quyền lực không cần phá cổng — nó ngang nhiên bước qua cánh cửa Tòa mở sẵn.

Người ta vẫn nói “Dân nào chính quyền nấy.” Tự do không tự sinh ra, cũng chẳng tự giữ nếu ai cũng nghĩ người khác sẽ giữ giùm. Lá phiếu bây giờ không chỉ là món trang sức để khoe mạng xã hội, mà là chuyện sống còn - để may ra tai họa đang ập vào nhà người hàng xóm - không ập xuống nhà mình.

Cuộc bầu cử giữa kỳ sắp tới, nếu chúng ta còn tin tự do này đáng giữ, mỗi lá phiếu phải được bầu bằng trí óc hiểu biết — rằng điều gì sẽ mất nếu ta tiếp tục bất cẩn và bất nhẫn.

Nina H.B. Lê

Ghi chú:

1. June 29, 2023: Tòa chấm dứt Affirmative Action, cấm đại học dùng chủng tộc tuyển sinh.
2. Heller (2008) & Bruen (2022): Tòa mở rộng quyền cá nhân sở hữu và mang súng, hạn chế tiểu bang siết luật súng.
3. June 30, 1971: Tòa buộc Bạch Ốc Nixon công bố Pentagon Papers, phơi bày giấu diếm của chính phủ về chiến tranh Việt Nam.
4. June 26, 2015: Tòa công nhận hôn nhân đồng tính toàn quốc, chấm dứt cấm cản tại các bang bảo thủ.
5. May 17, 1954: Tòa xé bỏ luật “trường trắng trường đen”, bọ phân chia kỳ thị chủng tộc.
6. July 1, 2024: Tòa xử Trump v. US, trao quyền miễn tố hình sự cho Tổng Thống đương nhiệm.
7. May 29, 2025: Tòa giới hạn quyền của tòa cấp dưới ngăn sắc lệnh, Trump tái kích hoạt Regulatory Freeze.
8. June 30, 2024: Tòa phán Texas & Moyle, cho tiểu bang cấm phá thai, chặn thuốc hormone.
9. Planned Parenthood: Mạng lưới phòng khám sinh sản, giúp đỡ phụ nữ nghèo kiểm tra ung thư, ngừa thai…
10. 2024: Tennessee thông qua luật cấm trẻ vị thành niên chuyển giới.
11. 2024: Florida sửa luật, cho phụ huynh rút con khỏi lớp học LGBTQ+.
12. June 26, 2025: Tòa cho Nam Carolina cắt quỹ Medicaid Planned Parenthood.
13. June 28, 2025: Tòa cho tử tù Texas xin xét nghiệm DNA cứu mạng.
14. Due Process: Nguyên tắc bảo vệ quyền được xét xử công bằng, cấm giam giữ tuỳ tiện.
15. June 27, 2025: Tòa xử Trump v. CASA, thu hẹp quyền tòa dưới ra lệnh chặn toàn quốc.
16. Nationwide injunction: Lệnh chặn luật hay sắc lệnh áp dụng cho toàn nước Mỹ.
17. June 27, 2025: Tòa phán Mahmoud v. Taylor, cho phụ huynh Maryland rút con khỏi giáo trình LGBTQ+.
18. Giáo trình LGBTQ+: Tài liệu giáo dục về đồng tính, lưỡng tính, chuyển giới cho học sinh.