Ngày 21/5/2026, The Late Show with Stephen Colbert phát sóng tập cuối cùng, không phải vì “rating sụt giảm,” cũng không phải vì khán giả rời bỏ, mà vì nghệ sĩ hài đã bước đến quá gần ngai vàng. (Minh họa: Việt Báo)
Theo những tài liệu bán chính thống, đặc biệt một bài nghiên cứu tựa đề Jester của tác giả Kivak, Rebeccad đăng trên trang học thuật EBSCO, câu "Gã hề là người duy nhất được phép chế giễu nhà vua" gần như là đúng trong truyền thống cung đình châu Âu thời Trung Cổ và Phục Hưng. Họ sử dụng tài hóm hỉnh, bài hát, câu đố hoặc tiểu phẩm để “móc” vua chúa, chỉ ra các sai lầm hoặc chính sách sai lầm của vua mà không bị trừng phạt.
Nước Mỹ, xứ sở tự hào là nền cộng hòa không vua, vô hình trung đã trao vai trò đó cho truyền hình đêm khuya. Và trong suốt hơn một thập niên, có lẽ không ai cầm thứ vũ khí ấy với độ chính xác cao, căm phẫn và duyên dáng bi thương hơn Stephen Colbert.
Hài Hước Phản Kháng
Trước khi Stephen Colbert nhận The Late Show, ông đã là một huyền thoại, trong bộ trang phục khác. Từ năm 2005 đến 2014, ông dẫn chương trình The Colbert Report trên kênh Comedy Central, đóng vai một nhà bình luận cánh hữu hư cấu, một nhân vật đủ sức thuyết phục đến mức một số khán giả không thể phân biệt được đâu là châm biếm, đâu là thật lòng.
Đó là lời bình luận chính trị thông qua nghệ thuật trình diễn.
Ngày 29/4/2006, tại bữa tiệc tối thường niên của Hiệp Hội Phóng Viên Tòa Bạch Ốc, Colbert đứng cách Tổng Thống George W. Bush vài bước chân. Ông đã dành mười sáu phút cho lời khen ngợi tàn khốc, tràn ngập mỉa mai. Cả phòng trở nên chết lặng.
"Điều tuyệt vời nhất về con người này là ông ấy nhất quán," Colbert nói, mặt không hề biến sắc. "Các bạn biết ông ấy đứng ở đâu. Trong ngày Thứ Tư ông ấy tin điều ông ấy đã tin vào ngày Thứ Hai, dù có chuyện gì xảy ra vào ngày Thứ Ba. Sự kiện có thể thay đổi, niềm tin của con người này thì không bao giờ."
Báo chí chính thống ban đầu chôn vùi bài phát biểu đó. C-SPAN phát sóng nhưng cắt đi phần hài hước của Colbert. Tờ The New York Times và Chicago Tribune đưa tin về sự kiện mà hầu như không đề cập đến ông. Nhưng, bên cạnh đó còn có internet, lúc đó blog đang chiếm thế thượng phong.
Trong vài ngày, 70.000 bài đăng trên blog viết về điều đó. Bản ghi âm của ông trở thành album số một trên iTunes. Người dân đã hiểu điều mà tầng lớp thống trị không hiểu: đó là nói thật trước quyền lực, dù chỉ là trong trò đùa, là một hành động phản kháng.
Năm 2015, CBS liên lạc với Colbert mời ông kế nhiệm David Letterman, vốn là kiến trúc sư của thương hiệu The Late Show, người đã giữ ngôi vị lúc 11 giờ 35 phút đêm suốt 22 năm. Jay Leno, đối thủ của Letterman, đã gọi điện thoại cho Colbert "anh vừa được cái chức Giáo Hoàng," Leno nói với ông. "Cái chức đó là của anh cho đến khi anh chết." Sau này Colbert nhớ lại và trả lời trên truyền thông: "Jay đã nhầm.” Nụ cười của “gã hề” không dấu được nỗi buồn.
Ngày 14/5 này, David Letterman, người đã nghỉ hưu vào năm 2015, là khách mời của Colbert. Lần này, họ ngồi cùng với nhau không phải để bắt đầu một lịch sử hài hước phản kháng, mà để kết thúc một di sản.
Những gì Stephen Colbert xây dựng tại nhà hát Ed Sullivan không chỉ là truyền hình đêm khuya để khán giả tập thể dục cơ miệng trước khi lên giường ngủ. Đó là một tiếng nói dũng cảm, một hành động kiên cường, một tài năng của nghệ thuật châm biếm, một trách nhiệm của công dân.
Trong một kỷ nguyên mà hầu hết các định chế Mỹ như báo chí, đại học, tập đoàn… đang học cái thứ “nghệ thuật” tuân thủ để phòng ngừa, cúi mình trước cơn gió thay vì hiên ngang để nó quật ngã, Colbert vẫn đứng thẳng không run sợ. Đêm này qua đêm khác, năm đêm mỗi tuần, ông bước ra sân khấu – võ đài của riêng ông – và nói những điều mà hàng triệu người Mỹ đang nghĩ nhưng sợ nói ra trong văn phòng, nhà thờ, hay bữa ăn gia đình của họ.
***
Sau bữa cơm tối, tôi đóng cửa phòng, vì cần một không gian yên tĩnh để làm xong một dự án.
Bên ngoài, tiếng cười của M. giòn giã. Tiếng vỗ tay của khán giả rào rạt. Đó là một trong nhiều đêm, The Late Show trở thành một thứ thuốc an thần, để M. tạm quên những lời phát biểu ngốc nghếch hoặc những dòng “tweet” hạ cấp.
***
***
The Late Show là chương trình đêm khuya được xem nhiều nhất ở Mỹ liên tiếp chín năm liền. Không phải vì nó thoải mái, mà vì nó trung thực – một thứ sự thật mà đằng sau những tiếng cười, là nỗi đau chung của xã hội.
Tự do ngôn luận ở Mỹ không phải là món quà. Nó là sự giành giựt từ những cánh tay, đôi chân của lịch sử. Nó là bài thực hành mà nếu không luyện tập, người ta sẽ quên mất giá trị của nó vĩ đại như thế nào. Nó là một triết lý không đến từ bất kỳ triết gia nào, mà đến từ chính là sự can đảm và ý thức sử dụng của mỗi con người. Stephen Colbert sử dụng nó mỗi đêm. Ông miệt mài “chữa lành” sự sợ hãi, khai thông cánh cửa dẫn đến một vũ khí quyền lực cơ bản của con người.
Chương trình là nơi báo chí nghiêm túc song tấu với “bất kính.” Nơi các chính sách của một tổng thống đương nhiệm có thể được mổ xẻ qua những câu đùa. Khán giả cười vì họ lựa chọn không khóc lóc, than vãn.
Colbert hiểu rằng hài kịch không chỉ là đối lập của nghiêm túc. Nó là sự nghiêm túc mang một khuôn mặt khác, một khuôn mặt cho phép chúng ta nhìn thẳng vào những gì chúng ta có thể lảng tránh.
Khi Gã Hề Làm ‘Nhà Vua’ Nổi Giận
Nếu Colbert có một kẻ thù không đội trời chung, lịch sử sẽ ghi lại đó là Donald Trump.
Tất cả bắt đầu vào ngày 1/5/2017. Trump đã công khai làm nhục người dẫn chương trình John Dickerson của CBS trong “Face the Nation.” Ông Dickerson liên tục buộc Trump đưa ra bằng chứng xác thực cho những cáo buộc vô căn cứ khi nói cựu Tổng Thống Barack Obama đã nghe lén Trump Tower trong chiến dịch tranh cử năm 2016.
Trump đã đột ngột cắt ngang cuộc phỏng vấn, đứng lên và bỏ ra ngoài.
Colbert đã vô cùng phẫn nộ. Sự giận dữ thực sự, như chưa từng có. Ông bước ra trước khán giả và trút ra một tràng công kích dữ dội. Những lời cuối trong chương trình là ngọn lửa Hỏa Diệm Sơn phóng thẳng vào Tòa Bạch Ốc 2017 của Trump.
“Thưa ngài, ngài thu hút đám đầu trọc còn đông hơn cả loại thuốc mọc tóc Rogaine phát miễn phí. Số người xuống đường biểu tình phản đối ngài còn đông hơn cả bệnh ung thư. Ngài nói năng cứ như một con khỉ đột biết dùng ngôn ngữ ký hiệu nhưng lại bị đập vào đầu vậy. Thật ra, thứ duy nhất cái miệng của ngài làm tốt được là trở thành cái bao đựng ‘của quý’ cho Vladimir Putin.”
Ủy ban Truyền thông Liên bang (FCC) đã nhận được hơn 5,700 đơn khiếu nại. Chủ tịch của ủy ban này tuyên bố rằng cơ quan của ông sẽ "áp dụng luật pháp một cách công bằng.” Trong khi đó, Hiệp Hội Biên Kịch Hoa Kỳ lại gọi cuộc điều tra này là "sự coi thường cố ý đối với Tu Chính Án Số 1.”
Colbert không xin lỗi. Hai ngày sau, ông đứng trước khán giả và nói: "Tôi không hối hận về điều đó. Tôi tin ông ta có thể tự lo được cho mình. Tôi có những câu đùa. Ông ta có mã phóng tên lửa. Đó là cuộc chiến công bằng." FCC cuối cùng kết luận không có gì vi phạm luật. Nhưng sự kiện đó đã làm rõ một điều quan trọng: quyền lực không xem thường hài kịch khi hài kịch là sự thật.
Suốt một thập niên sau đó, là hàng ngàn đêm khiến Trump sôi sục. Trump càng liên tục tấn công báo chí, Colbert càng lật ngược lại. The Late Show của ông như tấm gương giơ lên trước mặt kẻ không thích nhìn vào gương.
Trong suốt cả hai nhiệm kỳ Trump, The Late Show là một cuộc trưng cầu dân ý hàng đêm về nền dân chủ Mỹ. Colbert không giả vờ trung lập. Ông không bao giờ tự nhận là cân bằng. Ông tự nhận là sự thật. Và điều đó, cuối cùng, là thứ “không được tha thứ.”
Điều Còn Lại Khi Ánh Đèn Tắt
Có một loại mất mát đặc biệt đến từ việc chứng kiến điều gì đó thật sự bị dập tắt vì lý do quyền lực chính trị. Nó khác với nỗi đau thông thường. Bên trong nó có sự tức giận, có sự nhận thức rằng thế giới giờ hiếm có một tiếng nói sẵn sàng nói những điều cần được nói.
Stephen Colbert để lại mười một mùa, chín năm liên tiếp dẫn đầu bảng xếp hạng, một tập thể đồng nghiệp yêu quý ông, và hàng triệu khán giả sẽ nhớ cảm giác cười vào quyền lực. Những tràng cười thật sự với lồng ngực mở rộng và đôi mắt mở to.
Ông cũng để lại một bài học cảnh tỉnh về điều gì xảy ra ở một xã hội mà nơi đó, người có quyền lực chọn cơ hội để tồn tại hơn là sự chính trực. Nó dẫn đến một vụ sáp nhập mang lại lợi nhuận hơn tiếng nói đại diện cho hàng triệu khán giả.
Ngày 21/5/2026, The Late Show with Stephen Colbert phát sóng tập cuối cùng, không phải vì “rating sụt giảm,” cũng không phải vì khán giả rời bỏ, mà vì nghệ sĩ hài đã bước đến quá gần ngai vàng.
Gã Hề giờ đây sẽ bắt tay viết kịch bản cho một bộ phim Chúa Tể Những Chiếc Nhẫn. Ông bảo rằng đó là giấc mơ của cả đời mình. Người ta chỉ mong sao, dù ở bất cứ vương quốc nào mà ông xây dựng, vẫn còn chỗ cho một Gã Hề dám nói lên sự thật.
Ngày 22/5/2026, khung giờ 11 giờ 35 phút tối trên CBS sẽ là một chương trình trò chơi hài kịch mới. Nhà hát Ed Sullivan, ngôi nhà ba mươi ba năm lịch sử truyền hình đêm khuya của nước Mỹ, sẽ tắt đèn.
Kalynh Ngô
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình