Aung San Suu Kyi là một trong những tù nhân chính trị nổi tiếng nhất thế giới. Theo số liệu của Hội Hỗ Trợ Tù Nhân Chính Trị, một nhóm vận động, bà cũng là một trong hơn 14.000 tù nhân chính trị hiện còn bị giam giữ. Ảnh minh họa vb.
Con chó Taichito đã theo sát Aung San Suu Kyi suốt bao năm. Nhưng nó không được phép đi theo bà vào nhà giam khi quân đội lật đổ chính quyền của bà cách đây năm năm. Tháng trước, con chó tai cụp ấy chết tại nhà bà ở Yangon, thủ đô cũ, thọ 15 tuổi, vẫn như còn chờ bà trở về. Nó là món quà người con trai, Kim Aris, tặng mẹ khi bà ra khỏi nhà giam lần trước, năm 2010. “Tôi nghĩ đó là điều tốt nhất tôi từng tặng bà. Nó rất trung thành với bà,” ông Aris nói trong một cuộc phỏng vấn tại Luân Đôn.
Nỗi lo của ông lớn hơn chuyện con chó: mẹ ông, nay đã ngoài tám mươi, bỗng biến mất. Những tháng gần đây, ông đi khắp nơi, thúc giục các tổng thống, ngoại trưởng yêu cầu chính quyền quân nhân Myanmar đưa ra “bằng chứng bà còn sống”. Lần xuất hiện chính thức cuối cùng của Aung San Suu Kyi là lúc kết thúc phiên xử giả tạo cuối năm 2022. Từ đó, quân đội bác mọi yêu cầu của luật sư xin gặp bà. Những lời đồn đoán về việc người ta trông thấy bà trong hệ thống nhà giam rải rác ra khỏi một xứ sở đang chiến tranh, nhưng chưa chứng cớ nào kiểm chứng được.
Aung San Suu Kyi là một trong những tù nhân chính trị nổi tiếng nhất thế giới. Bà đã trải qua nhiều năm bị quản thúc tại gia khi lãnh đạo phong trào tranh đấu ôn hòa chống chế độ quân phiệt Myanmar từ thập niên 1980 tới 2010, và được trao giải Nobel Hòa bình năm 1991. Sau khi đảng của bà nắm được đa số vào năm 2015, hình ảnh của bà bị sứt mẻ vì bà đứng về phía quân đội trong chuyện đàn áp người Rohingya, cộng đồng Hồi giáo bị bức hại. Năm 2021, một cuộc đảo chính quân sự lật bà khỏi chức vụ, rồi đưa bà vào tù.
Chính quyền quân nhân nói hồi tháng Tư rằng đã chuyển bà sang quản thúc tại gia, nhưng bác mọi yêu cầu thăm viếng của giới ngoại giao. Khi bị hỏi về tình trạng sức khỏe, các giới chức chỉ lặp lại câu bà “vẫn khoẻ”, rồi im. Một bức ảnh phổ biến cùng lúc với lời nói bà được đưa về quản thúc tại gia cho thấy bà đang trò chuyện với một cảnh sát và một sĩ quan trong một tòa nhà không xác định được. Không có dấu hiệu gì cho thấy đó là ảnh mới, và ông Aris nghi ngờ hẳn. Ông nói nếu thực sự bà đang bị giữ trong một căn nhà, thì không phải ở địa chỉ cũ tại Yangon; còn căn nhà tại Naypyidaw, thủ đô mới, đã bị phá bỏ.
Tướng Min Aung Hlaing, người lãnh đạo đảo chính chống bà, đã tự xưng làm tổng thống hồi tháng Ba. Gần đây ông bị hỏi về Aung San Suu Kyi ít nhất hai lần. Thủ tướng Ấn Độ, Narendra Modi, nêu tên bà trong cuộc gặp tại Delhi tháng trước. Tháng Năm, đặc phái viên Liên Hiệp Quốc về Myanmar, Julie Bishop, xin được gặp bà khi bà làm việc với vị tướng. Theo những người được nghe kể lại, ông Min Aung Hlaing tỏ ra tức tối mỗi lần tên bà xuất hiện trong câu chuyện.
Có người được nghe các cuộc trao đổi đó lo rằng phản ứng của viên tướng cho thấy ông không thể đưa ra bằng chứng bà còn sống – vì bà hoặc đã chết, hoặc đang trong tình trạng tồi tệ. Những người khác không tin như vậy. “Giữ kín một chuyện như thế là điều không làm nổi,” ông Morgan Michaels, một nhà nghiên cứu Myanmar tại Viện Quốc tế Nghiên cứu Chiến lược ở Luân Đôn, nói. Có thể sự căm ghét sâu của ông Min Aung Hlaing đối với đối thủ chính trị, như một đại sứ mô tả, đã đủ giải thích vì sao ông ta muốn bà nằm đâu đó ngoài tầm mắt.
Các ngoại trưởng trong khối ASEAN đã nhiều lần nêu chuyện Aung San Suu Kyi với phía quân đội, kể cả tại một cuộc họp ngày 12 tháng Bảy ở Bangkok. Những lỗi lầm của bà khi cầm quyền, nhất là việc bà không lên tiếng chống lại bạo lực quân đội nhắm vào người Rohingya, đã làm quốc tế nguội dần với bà, nhưng chưa quay lưng hẳn. Giới tướng lĩnh muốn Myanmar trở lại sinh hoạt đầy đủ trong ASEAN, sau khi xứ này bị treo tham dự các cuộc họp cấp cao vì đảo chính. Họ cũng muốn chiếm lại ghế tại Liên Hiệp Quốc; từ sau đảo chính tới nay, đại diện ở New York vẫn là người của chính phủ dân sự bị lật đổ. Nhiều nhà ngoại giao cho rằng việc thả Aung San Suu Kyi, hoặc ít nhất cho họ được gặp bà, sẽ là một bước giúp làm dịu không khí trong cả hai diễn đàn.
Hệ quả bên trong xứ Myanmar lại khó đoán hơn. Aung San Suu Kyi, một người được trao giải Nobel Hòa bình, từ lâu là tiếng nói chủ trương đấu tranh bất bạo động. Từ sau đảo chính, các nhóm vũ trang đại diện sắc tộc thiểu số trên toàn quốc nổi lên chống lại quân đội, lần đầu tiên bắt tay với những người nổi dậy thuộc sắc tộc đa số Burman. Là một người Burman, lại mang tư tưởng dân tộc Burman, Aung San Suu Kyi khi ở chính quyền đã ít để ý tới các cộng đồng thiểu số, nên không được nhiều nhóm vũ trang tin cậy. Một nhà ngoại giao nhiều năm làm việc với họ nói rằng thả bà ra “là cách dễ nhất để làm nứt” sự liên kết giữa các nhóm chống quân đội.
Theo ông Michaels, quân đội không lo các đội vũ trang bằng những cuộc vận động bất bạo động mà Aung San Suu Kyi đã cổ vũ từ năm 1988. Ông nói kiểu đấu tranh đó “là mối đe dọa lớn hơn bạo lực”. Bà vẫn giữ một sức mạnh gần như bùa nhiệm với nhiều người thuộc sắc tộc Burman đa số, những người tiếp tục chấp nhận rủi ro cá nhân để tỏ lòng gắn bó với bà. Nhân sinh nhật thứ 81 của bà ngày 19 tháng Sáu, nhiều người ủng hộ chỉ dám đánh dấu bằng những cách kín đáo. Cảnh sát bắt một thành viên đảng Liên Minh Quốc gia vì Dân chủ vì đã thay mặt bà đem vật cúng dường tới các chùa.
Sự chú ý của quốc tế dành cho Aung San Suu Kyi có nguy cơ che khuất phần còn lại của 55 triệu dân Myanmar, những người vẫn sống dưới tay chính quyền quân nhân. Theo số liệu của Hội Hỗ Trợ Tù Nhân Chính Trị, một nhóm vận động, bà chỉ là một trong hơn 14.000 tù nhân chính trị hiện còn bị giam giữ. Chăm sóc y tế trong nhà giam rất kém, trong mùa nóng máy điều hòa không khí hầu như không có. Có tin bà đã từ chối phòng có máy lạnh vì các tù nhân khác không được hưởng. Chỉ riêng trong năm nay, nhóm này xác nhận hơn 60 tù nhân chính trị chết trong tay nhà giam. Ông Aris nói, dù đang đi tìm tin tức về mẹ, ông tin bà không muốn thế giới quên những người ấy.
VB tóm dịch
Nguồn: phỏng theo bài “Is Aung San Suu Kyi dead?” đăng trên tuần báo The Economist ngày 13 tháng Bảy 2026
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình