Ngày xưa, vào trang điện tử của chính phủ Hoa Kỳ, người ta có thể tìm thấy bản Tuyên Ngôn Độc Lập, đọc Hiến Pháp, học một đạo luật được làm ra thế nào, tìm hiểu quyền và bổn phận công dân trong một nền cộng hòa.
Bây giờ, vào trang điện tử chính thức của Bạch Ốc, ngoài chuyện coi tổng thống nói gì, chê ai, chửi ai, công dân được mời chơi trò trục xuất di dân.
Không phải "fake news". Cũng không phải chuyện tiếu lâm.
Ngày 3 tháng Chín tuần qua, trên whitehouse.gov, Bạch Ốc khai trương một khu Arcade, gồm năm trò chơi kiểu những máy điện tử ngày xưa với lời rao ngắn gọn: "Build the wall. Deport. Fill a Trump Account." Xây tường. Trục xuất. Bỏ tiền đầy vào trương mục Trump. Một khu arcade hay một dạng sòng bài trên mạng, nơi người vào chơi không đánh cược bằng tiền, mà bằng lương tri.
Thời đại mới quả tiện lợi. Chuyện trước kia phải rao bằng diễn văn, biểu ngữ, bằng cả bộ máy tuyên truyền, nay rút gọn còn vài chữ và một cú nhấp chuột. Người xưa dạy uốn cây từ thuở còn non, dạy con từ thuở còn thơ dại. Trẻ con không sinh ra đã biết kỳ thị; chúng học dần từ cách người lớn chỉ cho chúng ai đáng thương, ai đáng sợ, và ai đáng bị săn đuổi. Bạch Ốc đi đúng bài bản ấy.
Trò chơi thứ nhất trong năm trò là Build the Wall — "Xây Bức Tường". Người chơi xếp từng khối gạch, na ná Tetris, dựng tường biên giới, theo lời chỉ dẫn phải "bảo vệ biên giới trước đám người đang ùn ùn tràn tới". Dòng chữ chạy trên màn hình báo động đây là "Zombie Border Siege" — cuộc vây hãm biên giới của những thây ma.
Trò chơi kế tiếp là Rio Run, dễ hiểu và dễ chơi hơn nữa. Người chơi chạy dọc Rio Grande, đuổi theo những hình người tượng trưng cho di dân vượt biên, tóm được càng nhiều càng tốt. Bắt một người, điểm lên. Bắt thêm nữa, điểm lên nữa. Hết ván, thành tích trục xuất hiện ra, rồi chơi lại, bắt tiếp.
Ngoài đời, những hình người bé tí ấy có tên thật, mặt thật. Brian José Morales García, 25 tuổi, sinh tại Denver, công dân Hoa Kỳ, ngày 7 tháng Tư năm nay bị đưa sang Mễ, mất gần năm tháng tranh tụng mới về lại được nước mình. Kenia Perez, người mẹ góa ở Galveston, mới đi làm ca đêm ở bệnh viện về chưa kịp đánh thức con dậy đi học thì ICE đã đứng chờ trước cửa; mười một ngày sau bà bị trục xuất về Honduras, để lại ba đứa con ở Texas, hai đứa mang quốc tịch Mỹ. Franco José Caraballo Tiapa, anh thợ hớt tóc 26 tuổi người Venezuela, không tiền án, đang chờ ngày ra tòa xét đơn tị nạn; ngày 15 tháng Ba, thay vì ra tòa, anh được đưa thẳng sang CECOT, nhà tù khét tiếng của El Salvador. Và còn vô số tên tuổi khác, không ai buồn đếm hết.
Trò chơi trên màn hình không cần biết những cái tên ấy. Không cần mặt, không cần gốc gác, không cần lý do họ phải bỏ xứ đến đây tị nạn. Chỉ cần gộp họ vào một "hạng" đang chạy, và biến sự biến mất của họ khỏi màn hình thành một điểm thưởng.
Trong game, không có người mẹ, không có đứa trẻ, không có người cha đã làm việc mười lăm năm trong một nhà hàng. Không có người xin tị nạn đang chờ tòa xét đơn. Không có tiếng khóc ở phi trường. Không có căn bếp bỏ trống. Không có đứa con công dân Mỹ ngơ ngác mất cha. Chỉ có những hình người bé nhỏ bị đuổi chạy, và số điểm thưởng tăng lên. Nhiệm vụ của người chơi, đơn giản, bắt bằng hết lập chiến tích.
Trò chơi không đáng bàn vì hay ho gì, bởi xét về mặt kỹ thuật chúng chẳng có gì để khoe. Build the Wall 'copy' theo game của Tetris. Lộ trình chơi giống đến mức công ty Tetris trên trang mạng của họ phải lên tiếng không tham dự, không cấp phép sử dụng tài sản của mình, và đang xem xét vấn đề. Họ còn đăng thêm một lời nhắn: "Hơn bốn mươi năm qua, Tetris được tạo ra để nối kết con người lại gần nhau, không phải để chia rẽ họ."
Cái đáng nói nằm ở chỗ khác. Quyền sinh sát thật với đời sống con người — bắt giữ, giam cầm, chia lìa gia đình, trục xuất — được chính quyền đặt chung một rổ với xếp gạch và điều khiển chim bay qua chướng ngại vật. Ranh giới giữa mạng người và điểm số bị xóa bằng một tiếng "click".
Heather Delaney Reese, trong bài “Hate Will Never Make America Great”, chỉ ra đúng điểm đáng ngại - khi một chính quyền biến việc săn đuổi và trục xuất di dân thành trò chơi thì không còn đơn thuần là quảng bá chính sách nữa. Nó đang gieo một cảm giác, tập cho người ta một thú vui.
Bằng cách hạ cả một nhóm người nhập cư xuống thành hình tượng "kẻ thù cần săn đuổi", rồi biến việc săn đuổi ấy thành trò tiêu khiển, sự khinh miệt được bình thường hóa như cơm bữa. Luật chơi rất dễ thuộc: bắt một người — thưởng; trục xuất thêm — điểm tăng; chặn được "đám thây ma" — thắng; để sổng — thua. Không cần diễn văn dài dòng, không cần giải thích chính sách, không cần đụng tới luật di trú rắc rối. Màn hình dạy xong luật chơi. Nhanh. Gọn.
Và dĩ nhiên, Bạch Ốc không để Rio Run đứng trơ trọi. Họ xếp nó cạnh ba trò còn lại, mỗi trò một kiểu tuyên truyền.
Trump Savings Tycoon cho người chơi hứng tiền mặt và thỏi vàng rơi từ trên trời xuống, bỏ đầy vào "trương mục Trump" của trẻ sơ sinh, làm như khoản tiền ấy là bổng lộc Trump cho chứ không phải từ ngân sách quốc gia.
Supply Line thì lấy nguyên luận điệu quen thuộc từ miệng Bộ trưởng Y tế Robert F. Kennedy Jr., khoác áo trò chơi "Make America Healthy Again". Người chơi đấm văng những món "xấu" trôi trên băng chuyền, lỡ tay thì một con gà tây đấm ngược lại. Trên đầu màn hình dán nhãn gạch chéo chữ "dầu hạt" (seed oils), khuyên dùng mỡ bò vì "lành mạnh hơn" - một khẳng định mà chính giới chuyên khoa tim mạch bác bỏ. Trò chơi còn dặn thêm: đừng đọc nhãn thực phẩm.
Trò cuối, Flappy Bill, với một con đại bàng đầu trắng vác một đạo luật bay ngang công viên National Mall. Công trình trên National Mall vốn đang là dự án gây nhiều tranh cãi mà tổng thống Trump rất tâm đắc, kiểu món quà “tự khoe, tự sướng” không thể thiếu.
Năm trò, mỗi trò nặng nhẹ có khác nhau, nhưng trò nào cũng chỉ làm mỗi việc dùng màn hình để nhồi vào đầu trẻ con (và cả người lớn) những gì chính quyền không tiện nói thẳng bằng lời. Toàn khu Arcade, nhìn vào, giống một lớp công dân giáo dục vỡ lòng kiểu mới: Ăn mỡ bò. Để dành tiền. Xây tường. Bắt di dân. Tất cả khoe chung một kệ, dạy chung một buổi.
Người bênh chính quyền tất nhiên cho rằng nước Mỹ có quyền giữ biên giới. Đúng, chẳng có gì sai. Quốc gia nào cũng phải biết ai được vào, ai được ở. Luật di trú có thì phải thi hành. Người hết visa ở lại sau khi đã qua đủ thủ tục pháp lý thì có thể bị trục xuất. Giữ biên giới là bổn phận của bất cứ chính quyền nào, không phân biệt Trump, Biden, Obama, Bush hay bất kỳ ai khác.
Nhưng chính vì đó là công việc nghiêm chỉnh nên mới đáng nói, vì thi hành luật là một việc, nhưng thi hành thế nào cho phải đạo, và biến việc thi hành luật nghiêm chỉnh thành trò mua vui là việc khác.
Một ông quan tòa có thể tuyên án cả trăm người trong một năm. Nhưng có ai muốn tòa án mở bảng "Top Ten Judges" thưởng ông nào bỏ tù được nhiều nhất.
Một cảnh sát có thể còng hàng chục nghi can. Nhưng có ai muốn sở cảnh sát mở giải "còng càng nhiều thưởng càng lớn".
Một bác sĩ có thể cứu hàng trăm bệnh nhân trong đời hành nghề — nhưng cũng chẳng bệnh viện nào lập bảng xếp hạng khoe ai "gom" được nhiều ca cấp cứu nhất để phát thưởng cuối năm. Người tử tế, tự trọng biết phân biệt giữa việc cần làm và trò để khoe.
Quyền lực nhà nước vốn đã lớn, không cần thêm tiếng vỗ tay mỗi khi ICE đè cổ một người. Rio Run làm đúng việc ấy, chỉ nhẹ nhàng hơn: không máu, không nước mắt, không tiếng trẻ con khóc lúc bị bứt khỏi cha mẹ, không người vợ chạy khắp các trại giam tìm chồng. Sạch sẽ, gọn gàng, nhưng không vì thế mà kém thương tổn.
Associated Press gọi cả khu trò chơi là phương tiện quảng bá chương trình của Tổng Thống Trump. Reuters ghi nhận cả năm trò đều dựng quanh những ưu tiên của chính quyền đương thời. Nói trắng ra, đây là thông điệp chính trị khoác áo giải trí, phát hành công khai dưới huy hiệu chính phủ Hoa Kỳ.
Chính quyền Trump hoàn toàn có thể dựng một trò xe tuần cảnh đuổi bắt tội phạm hình sự, buôn ma túy, buôn người, những kẻ sát nhân. Nhưng họ đã không chọn nhóm ấy. Họ chọn di dân.
Bạch Ốc cũng có thể chọn tính điểm thưởng cho ai cứu được người sắp chết đuối trên dòng Rio Grande, nhưng họ chọn tính điểm cho kẻ săn lùng.
Bởi luật chơi chính là thông điệp, và trẻ con, hơn ai hết, học luật chơi rất nhanh. Khi ngồi xuống chơi game chúng có thể chưa hiểu, thậm chí chưa quan tâm "trục xuất" là gì, nhưng chúng biết tóm cổ nghĩa là thắng. Thế là đủ.
Chính quyền nào cũng tuyên truyền cho chính sách của mình, không có gì mới. Cái mới là hình thức. Tuyên truyền kiểu cũ đòi người nghe phải tin một câu nói. Một lời nói có thể khiến người ta phản đối. Thứ tuyên truyền này chỉ đòi người chơi nhấn một phím. Không cần tranh cãi. Không cần đồng ý. Chỉ "tự nguyện" nhập cuộc.
Và con người luôn có khả năng quen dần với hầu hết mọi thứ. Lần đầu thấy một người bị lôi khỏi xe trước mặt con nhỏ, người ta kinh hoàng. Lần thứ mười, người ta xem đoạn phim rồi nhăn mặt. Lần thứ một trăm, có người bấm biểu tượng mặt cười. Rồi chuyện đè cổ bắt người thu nhỏ lại thành một hình trên màn ảnh, không ai còn thắc mắc. Người ta chỉ tập trung tóm sao cho đủ số.
Sự tàn nhẫn hiếm khi bước vào xã hội bằng bộ mặt tàn nhẫn. Nó thường nhân danh trật tự, an ninh, thi hành luật, và lần này, bằng những trò tiêu khiển.
Nước Mỹ còn lâu mới giải quyết xong chuyện di trú. Người muốn siết biên giới sẽ còn đòi siết. Người muốn sửa luật sẽ còn đòi sửa. Hai bên còn sẽ cãi nhau dài dài. Đó chỉ là sinh hoạt bình thường của một nước tự do.
Nhưng có một ranh giới lẽ ra không cần thuộc đảng Cộng Hòa hay Dân Chủ mới nhìn ra, người đứng bên kia chính sách vẫn là người; người chạy qua Rio Grande vẫn là người. Có thể họ không có quyền ở lại đây. Bắt họ được, xét đơn của họ được, bác đơn được, trục xuất họ ra khỏi nước cũng được, miễn thi hành theo đúng luật pháp và luật nhân.
Nhưng một khi chính quyền thấy cần biến họ thành một hạng người phải bị săn đuổi, rồi lấy chỉ tiêu săn đuổi và tiêu diệt ấy làm trò vui, thì câu hỏi không còn là nước Mỹ nên chọn chính sách di trú nào, mà là nước Mỹ đang biến thành loại quốc gia nào.
Là cha mẹ, xưa nay chúng ta vẫn lấy lòng nhân và sự tử tế làm mực thước để nuôi dạy con cái. Bây giờ, chúng ta sẽ dạy con thế nào.
Nina HB Lê
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình