Luật Thụy Sĩ buộc các tòa nhà cư trú phải có nơi trú ẩn với cửa chịu được sức nổ và hệ thống đưa không khí từ bên ngoài vào một cách an toàn. Nếu một tòa nhà không có hầm riêng, công ty xây cất phải đóng tiền để góp vào một hầm công cộng gần đó.
Nhìn từ bên ngoài, lối vào hầm trú ẩn Sonnenberg ở thành phố Lucerne chẳng có gì đáng sợ. Nó nằm ngay giữa một sân chơi trẻ em, bên cạnh xích đu và những tấm ván nhún ngoài trời.
Nhưng phía sau cánh cửa dày có thể chịu được sức nổ là một đường hầm sáng đèn chạy sâu vào lòng núi, dẫn tới một công trình khổng lồ được xây từ thập niên 1970 để chứa tới 20,000 người nếu chiến tranh nguyên tử xảy ra.
“Thời ấy, 20,000 người bằng khoảng một phần ba dân số Lucerne,” Zora Schelbert, người hướng dẫn tại Sonnenberg, nói. “Nghĩa là cứ ba người trong thành phố thì có một người được dự tính sẽ xuống đây trú ẩn.”
Thụy Sĩ nổi tiếng từ hơn một thế kỷ qua với chính sách trung lập. Nhưng vì nằm giữa Âu Châu, giới hữu trách nước này từ lâu vẫn tính tới một điều khác: nếu chiến tranh nguyên tử xảy ra giữa các cường quốc, Thụy Sĩ có thể không bị đánh trực tiếp, nhưng bụi phóng xạ từ các nước chung quanh vẫn có thể tràn qua biên giới.
Vì vậy, trong thời Chiến Tranh Lạnh, chính phủ xây một mạng lưới hầm trú ẩn rộng khắp cả nước.
Riêng Sonnenberg được trang bị máy phát điện chạy dầu diesel, với nhiên liệu đủ dùng khoảng hai tuần, cùng kho nước, thực phẩm, bệnh xá, phòng giải phẫu và những khu giường ngủ tập thể.
Sau hai tuần, Schelbert nói, điện, nước và thức ăn dự trữ sẽ bắt đầu cạn. Người trú ẩn lúc ấy có thể ra ngoài hay không còn tùy tình hình trên mặt đất.
Điều đáng chú ý là sau khi Chiến Tranh Lạnh chấm dứt, Thụy Sĩ không phá bỏ những hầm này.
Trái lại, họ tiếp tục giữ gìn và xây thêm.
Ngày nay, một quốc gia chỉ có khoảng 9 triệu dân nhưng có hơn 370,000 hầm trú ẩn, đủ chỗ cho toàn thể dân chúng nếu xảy ra chiến tranh hoặc một tai họa lớn.
Mỗi Người Dân Đều Có Một Chỗ Trú
Luật Thụy Sĩ buộc các tòa nhà cư trú phải có nơi trú ẩn với cửa chịu được sức nổ và hệ thống đưa không khí từ bên ngoài vào một cách an toàn. Nếu một tòa nhà không có hầm riêng, công ty xây cất phải đóng tiền để góp vào một hầm công cộng gần đó.
Người dân phải trả một khoản ban đầu từ khoảng $1,700 đến $3,500 để góp phần xây cất và bảo trì những nơi trú ẩn này.
Đã có lúc Thụy Sĩ tính chuyện bỏ cả mạng lưới hầm khổng lồ ấy.
Khoảng năm 2010 và 2011, Quốc Hội tranh luận xem những công trình này còn cần thiết hay không. Nhưng đúng lúc đó, nhà máy điện nguyên tử Fukushima Daiichi tại Nhật Bản bị hư hại nặng sau trận động đất và sóng thần năm 2011.
Tai họa Fukushima khiến cuộc tranh luận đổi chiều.
Daniel Jordi, phó giám đốc cơ quan phòng vệ dân sự liên bang Thụy Sĩ, cho biết Quốc Hội cuối cùng quyết định giữ lại những hầm trú ẩn để phòng khi đất nước gặp một tai họa thật sự.
Trong thời bình, phần lớn các hầm chẳng mấy khi được dùng đúng với mục đích ban đầu.
Có nơi trở thành hầm rượu. Có nơi được dùng làm phòng tắm hơi hoặc kho chứa đồ.
Ngay bên dưới tòa nhà Khoa Sử của Đại Học Bern cũng có một hầm trú ẩn với cánh cửa bê tông dày gần một foot.
Giáo sư sử học Silvia Berger Ziauddin, người chuyên nghiên cứu lịch sử các hầm trú ẩn tại Thụy Sĩ, cho rằng những công trình này phản ảnh một ý niệm đã ăn sâu trong tâm thức người dân: Thụy Sĩ là một “hòn đảo bình yên” giữa một Âu Châu từng nhiều lần chìm trong chiến tranh.
Hình ảnh ấy đã xuất hiện từ Đệ Nhất Thế Chiến, tiếp tục trong Đệ Nhị Thế Chiến và sang thời Chiến Tranh Lạnh thì được đưa xuống lòng đất — nơi chiếc hầm trú ẩn trở thành biểu tượng của sự an toàn.
Trẻ Em Cũng Học Cách Sống Dưới Hầm
Ý thức phòng vệ dân sự còn được dạy trong trường học.
Theo Berger Ziauddin, nhiều học sinh Thụy Sĩ mỗi năm dành một tuần tìm hiểu về các hầm trú ẩn. Các em vẽ sơ đồ, xem phim, xuống thăm hầm và đôi khi còn ngủ lại dưới đó một đêm.
Những bức tranh trẻ em vẽ thường có hai thế giới rất khác nhau.
Phía trên mặt đất là đổ nát, chết chóc và hỗn loạn. Phía dưới là gia đình, thú nuôi, ánh sáng, thức ăn và cảm giác được che chở.
Nhưng đời sống thật sự trong một hầm trú ẩn có hàng ngàn người sẽ khó bình yên như trong tranh trẻ nhỏ.
Sonnenberg từng được dự tính để chứa 20,000 người, nhưng khu an ninh chỉ có chỗ giam cho 16 người.
Schelbert cho biết về sau giới hữu trách bắt đầu đặt câu hỏi: trong hoàn cảnh chiến tranh, nếu hàng chục ngàn người phải sống chen chúc dưới lòng đất, liệu số phòng giam ít ỏi ấy có đủ khi xảy ra xung đột, khủng hoảng tinh thần hoặc những hành vi nguy hiểm hay không?
Những lo ngại về đời sống chung, tâm lý và việc giữ trật tự cho một số người quá đông đã góp phần khiến chính phủ năm 2002 giảm sức chứa của Sonnenberg từ 20,000 xuống còn khoảng 2,000 người.
Qua nhiều năm, một số khu vực trong hầm cũng từng được dùng tạm làm chỗ ở cho người tị nạn, người đang xin tị nạn và người vô gia cư.
Cách dùng này từng bị các tổ chức trợ giúp di dân chỉ trích. Một số người xin tị nạn cũng phản đối việc phải sống dưới những căn hầm sâu không có ánh sáng trời.
Sonnenberg chưa bao giờ phải dùng đúng vào mục đích ban đầu: bảo vệ dân chúng trước bụi phóng xạ của một cuộc chiến nguyên tử.
Nhưng Thụy Sĩ vẫn chi hàng chục triệu Mỹ kim mỗi năm để bảo trì Sonnenberg cùng hàng trăm ngàn hầm trú ẩn khác.
Một quốc gia nổi tiếng vì trung lập vẫn không đặt hết niềm tin vào sự trung lập.
Trong lòng núi, dưới trường học, chung cư và cả sân chơi trẻ em, Thụy Sĩ vẫn giữ sẵn chỗ trú cho toàn dân — phòng khi một ngày nào đó, thế giới bên ngoài không còn bình yên nữa.
Nguồn: Rob Schmitz, NPR, 8 Tháng Tám, 2026.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình